Ανάλυση CAMS: Ανησυχητικά τα στοιχεία για τη ρύπανση του αέρα
Η Υπηρεσία Παρακολούθησης της Ατμόσφαιρας του ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus (CAMS) παρουσίασε στις 30 Σεπτεμβρίου 2026 την πρώτη έκδοση της ανάλυσης Atmosphere Watch. Στόχος της είναι να βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τη διασυνοριακή ατμοσφαιρική ρύπανση και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζει την ποιότητα του αέρα σε διάφορα μέρη του πλανήτη.
Το καλοκαίρι του 2026 υπήρξε, σύμφωνα με τους συντάκτες, μια έντονη υπενθύμιση του προβλήματος στο Βόρειο Ημισφαίριο. Ο ακραίος καύσωνας συνέβαλε στην εκδήλωση σοβαρών δασικών πυρκαγιών και, κατά συνέπεια, σε μεγάλες ποσότητες καπνού, καθώς και σε επικίνδυνες συγκεντρώσεις όζοντος στο επίπεδο του εδάφους, με επιπτώσεις σε ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.
Μια παγκόσμια εικόνα από εκατομμύρια παρατηρήσεις
Η ανάλυση στηρίζεται στο παγκόσμιο σύστημα πρόγνωσης του CAMS, που συνδυάζει εκατομμύρια παρατηρήσεις από δορυφόρους, επίγεια δίκτυα μετρήσεων, αεροσκάφη και άλλες πηγές. Με αυτό τον τρόπο προκύπτει μία από τις πληρέστερες εικόνες για την κατάσταση της ατμόσφαιρας παγκοσμίως το 2026, με διαγράμματα και οπτικοποιήσεις. Η έκθεση εστιάζει σε τρία σημεία:
- Διασυνοριακά φαινόμενα ρύπανσης αέρα: το όζον στο επίπεδο του εδάφους, ο καπνός από καύση βιομάζας και ακραίες πυρκαγιές, και η μεταφορά σκόνης από ερήμους.
- Η ποιότητα του αέρα σε κάθε ήπειρο: ποιοι παράγοντες διαμορφώνουν τις συγκεντρώσεις των ρύπων.
- Οι επιπτώσεις των φαινομένων αυτών.
Τα βασικά ευρήματα
Στους πρώτους οκτώ μήνες του 2026, η ανθρωπογενής ρύπανση, σε συνδυασμό με την ακραία ζέστη, σε πολλές περιοχές παρήγαγαν υψηλά επίπεδα όζοντος κοντά στο έδαφος. Σε αυτήν την περίοδο, σχεδόν δύο στους πέντε ανθρώπους παγκοσμίως εκτέθηκαν σε επικίνδυνα επίπεδα του ρύπου, ενώ μόλις 5% του πληθυσμού βίωσε «καλά» επίπεδα, με βάση τις κατευθυντήριες γραμμές και τους ενδιάμεσους στόχους του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ).
Οι διαφορές ανά ήπειρο είναι μεγάλες:
Η Ασία ήταν η πιο επιβαρυμένη, με εννέα στους δέκα κατοίκους να εκτίθενται σε επικίνδυνα επίπεδα. Σε αυτό συντελούν η υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και οι πολλές πηγές εκπομπών των πρόδρομων ρύπων του όζοντος.
Παράλληλα, ανθρωπογενείς και βιογενείς πηγές αυτών των εκπομπών και των καυσώνων, καθώς και η μεταφορά του όζοντος κατά δεκάδες χιλιάδες χιλιόμετρα συνέβαλαν σε υψηλές συγκεντρώσεις όζοντος στο επίπεδο του εδάφους σε Βόρεια Αμερική και Ευρώπη. Περισσότεροι από τους δύο στους τρεις κατοίκους στη Βόρεια Αμερική βίωσαν κακά, πολύ κακά ή εξαιρετικά κακά επίπεδα, ενώ στην Ευρώπη το ίδιο αντιμετώπισε το 50% του πληθυσμού.
Αντίθετα, όλοι οι κάτοικοι στην Ωκεανία είδαν καλά ή μέτρια επίπεδα όζοντος, στη Νότια Αμερική, πάνω από 81% του πληθυσμού είδε καλά ή μέτρια επίπεδα, ενώ και στην Αφρική το αντίστοιχο ποσοστό ξεπερνά το 56% του πληθυσμού.
Καπνός πάνω από τον Ατλαντικό, σκόνη από τη Σαχάρα
Η έκθεση δείχνει ότι η ρύπανση μπορεί να διασχίσει ωκεανούς. Πυκνά νέφη καπνού από πυρκαγιές στη Βόρεια Αμερική πέρασαν τον Ατλαντικό και έφτασαν σε περιοχές της Ευρώπης, προσθέτοντας σωματίδια PM2.5 στη ρύπανση από τοπικές πηγές. Πρόκειται για λεπτά αιωρούμενα σωματίδια που συνδέονται με προβλήματα υγείας.
Αντίστοιχα, σκόνη από τη Σαχάρα έφτανε επανειλημμένα σε νότιες περιοχές της Ευρώπης, μεταξύ αυτών τα Κανάρια Νησιά της Ισπανίας, αλλά και η Ελλάδα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η σκόνη διέσχισε και τον Βόρειο Ατλαντικό.
Ο Florian Pappenberger, γενικός διευθυντής του ECMWF, τόνισε ότι η ρύπανση του αέρα δεν γνωρίζει σύνορα και πως ο καπνός από τις ακραίες πυρκαγιές, το όζον και η σκόνη μπορούν να ταξιδέψουν χιλιάδες χιλιόμετρα, επηρεάζοντας κοινότητες πολύ μακριά από την πηγή τους. Ακόμη, συνέδεσε τα ευρήματα της ανάλυσης με την προετοιμασία της διεθνούς κοινότητας για την COP31, λέγοντας ότι η κλιματική αλλαγή, η ποιότητα του αέρα και η δημόσια υγεία είναι αλληλένδετες προκλήσεις που απαιτούν συντονισμένη παγκόσμια δράση.
Το όζον: ένα πολύπλοκο μόριο
Το όζον έχει διπλό ρόλο. Όταν βρίσκεται στη στρατόσφαιρα, ψηλά πάνω από την επιφάνεια της Γης, έχει θετική επίδραση, προστατεύοντας από την επιβλαβή υπεριώδη ακτινοβολία. Στο επίπεδο του εδάφους, αντίθετα, είναι επιβλαβές για την ανθρώπινη υγεία, τα οικοσυστήματα και τις αποδόσεις των καλλιεργειών.
Το όζον αυτό δεν εκπέμπεται απευθείας. Σχηματίζεται όταν πρόδρομοι ρύποι, όπως τα οξείδια του αζώτου και οι πτητικές οργανικές ενώσεις από τις μεταφορές, τη βιομηχανία και άλλες πηγές, αντιδρούν υπό το ηλιακό φως, όταν οι συνθήκες το ευνοούν, όπως σε μεγάλους καύσωνες. Έτσι το όζον αναδεικνύεται ως ένας άμεσος σύνδεσμος ανάμεσα στην ποιότητα του αέρα και το κλίμα.
Η διευθύντρια του CAMS, Laurence Rouil, επεσήμανε ότι η ρύπανση από όζον αποτελεί μία ισχυρή υπενθύμιση του πόσο αλληλοσυνδέεται η ατμόσφαιρα, το κλίμα, η υγεία και η διατροφή μας. Επιπλέον, σημείωσε πως αυτός ο επικίνδυνος ρύπος και η κλιματική αλλαγή επηρεάζουν αρνητικά τον αέρα που αναπνέουμε, καθορίζουν την υγεία του οικοσυστήματός μας και επιδρούν καθοριστικά στην ικανότητά μας να καλλιεργήσουμε τροφές.