«Φουντώνει» η συζήτηση για νέο έκτακτο φόρο στα υπερκέρδη των ενεργειακών εταιριών

Η Κομισιόν απέρριψε την πρόταση Ισπανίας, Ιταλίας, Γερμανίας, Αυστρίας, Βελγίου, Πορτογαλίας για την επαναφορά ενός πανευρωπαϊκού φόρου στα «ουρανοκατέβατα» κέρδη των ενεργειακών εταιριών στα πρότυπα της κρίσης του 2022/2023.

Πετώντας, όμως, το «μπαλάκι» στις εθνικές κυβερνήσεις και αποκλείοντας μια δημοσιονομική χαλάρωση για έκτακτα μέτρα λόγω της κρίσης, ανατροφοδοτεί τις συζητήσεις για τέτοιου είδους έκτακτους φόρους στα κράτη- μέλη. Άλλωστε, η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο «πακέτο» των συστάσεων της για απολύτως στοχευμένα μέτρα, είχε προτείνει στις κυβερνήσεις να επιβάλλουν έκτακτη φορολογία στα υπερκέρδη, ως μέσο χρηματοδότησης των σχεδιαζόμενων παρεμβάσεων τους.

Η Πορτογαλία ανακοίνωσε χθες ότι προτίθεται να επιβάλει φόρο ανάλογο με αυτόν που ίσχυσε- με πανευρωπαϊκό όμως μανδύα- στην ουκρανική κρίση, ενώ στη Γαλλία η TotalEnergies προειδοποίησε ότι θα σταματήσει να περιορίζει τις τιμές στα πρατήρια καυσίμων της στη Γαλλία, εάν η κυβέρνηση επιβάλει νέο φόρο στη διύλιση πετρελαίου. Το μόνο σίγουρο είναι ότι όσο οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου παραμένουν σε αυτά ή υψηλότερα επίπεδα και τα κράτη- μέλη θα έχουν «δεμένα» τα χέρια τους, τόσο η συζήτηση για έκτακτη φορολόγηση των ενεργειακών εταιριών θα «φουντώνει».

Οι ενστάσεις

Είναι, όμως, λύση ένας τέτοιος φόρος; Σύμφωνα με το Tax Foundation, μάλλον όχι.

Η πρώτη ένσταση. Παρόλο που τα έσοδα που εισπράχθηκαν για τα οικονομικά έτη 2022 και 2023 —26,15 δισεκατομμύρια ευρώ— ξεπέρασαν ελαφρώς την εκτίμηση των 25 δισεκατομμυρίων ευρώ, τα στοιχεία παρουσιάζουν αξιοσημείωτες αποκλίσεις. Εκτός από τις τρεις χώρες που δεν ανέφεραν καμία εταιρεία στο πεδίο εφαρμογής, τρεις άλλες—Φινλανδία, Λιθουανία και η Σουηδία—δήλωσαν μηδενικά έσοδα από αυτήν την πολιτική στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και δεν υπάρχουν άλλα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία. Η Κύπρος δεν υιοθέτησε ποτέ τον κανονισμό. Επιπλέον, από τότε που η Κροατία εφάρμοσε τον φόρο επί των απροσδόκητων εσόδων σε όλους τους τομείς της οικονομίας, δεν έχει δηλώσει κανένα συγκεκριμένο έσοδο από αυτήν την πολιτική.

Συνεπώς, από τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, μόνο 19 διαθέτουν στοιχεία για τα έσοδα από την εισφορά αλληλεγγύης ή ισοδύναμο μέτρο. Επιπλέον, η έκθεση της Επιτροπής αποκαλύπτει ότι τα έσοδα από την εισφορά αλληλεγγύης αντιπροσώπευαν μόλις το 7% του συνολικού κόστους των μέτρων ενεργειακής στήριξης που εφάρμοσαν τα κράτη μέλη, το οποίο ανήλθε σε 340 δισεκατομμύρια ευρώ. Επιπλέον, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να λάβουν υπόψη την απώλεια μελλοντικών εσόδων λόγω της επιβράδυνσης των επενδύσεων που ενδέχεται να προκαλέσουν αυτές οι πολιτικές.

Δεύτερη ένσταση. Η φορολογική πολιτική βάσει αρχών θα πρέπει να είναι απλή, ουδέτερη, διαφανής και σταθερή. Μη ακολουθώντας αυτές τις αρχές, οι φόροι επί των απροσδόκητων κερδών δεν επιτυγχάνουν τους στόχους εσόδων τους και στρεβλώνουν την αγορά ενέργειας μακροπρόθεσμα. Ενώ τα πολιτικά οφέλη φαίνονται προφανή, τα οικονομικά οφέλη είναι περιορισμένα.

Όπως σημειώνει το Tax Foundation, τις τελευταίες δεκαετίες, ο ενεργειακός τομέας υπήρξε ένας από τους πιο ασταθείς τομείς στην χρηματιστηριακή αγορά, καθώς οι παραγωγοί ενέργειας εκτίθενται σε κίνδυνο αγοράς (καθώς οι μακροοικονομικές συνθήκες επηρεάζουν τη ζήτηση) και γεωπολιτικό κίνδυνο (καθώς οι τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από ορισμένους διεθνείς παράγοντες). Όταν οι τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου αυξάνονται εκθετικά σε ένα έτος, οι παραγωγοί πετρελαίου και φυσικού αερίου μπορεί να φαίνεται ότι αποκομίζουν απροσδόκητα κέρδη, αλλά τα χρόνια υψηλών κερδών συχνά αντισταθμίζουν τις μεγάλες απώλειες όταν οι τιμές της ενέργειας καταρρέουν.

Τρίτη ένσταση. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες εφάρμοσαν τον φόρο επί των απροσδόκητων εσόδων αναδρομικά. Ακόμη και η πρόταση της ΕΕ τον Οκτώβριο του 2022 απαιτούσε την εφαρμογή του φόρου επί των απροσδόκητων εσόδων σε ολόκληρη την ΕΕ για τα έτη 2022 ή/και 2023. Η μη αναδρομικότητα είναι μια γενική αρχή πάνω στην οποία βασίζονται τα δημοσιονομικά και νομικά συστήματα. Η μη αναδρομικότητα θεωρείται συνήθως απόλυτη και μη διαπραγματεύσιμη προϋπόθεση στο ποινικό δίκαιο και τα περισσότερα συντάγματα θα θεωρούσαν έναν αναδρομικό φόρο αντισυνταγματικό.

Η μη αναδρομικότητα δεν είναι ο μόνος λόγος για τον οποίο αυτοί οι φόροι απροσδόκητων εσόδων θα μπορούσαν να είναι αντισυνταγματικοί. Η συνταγματικότητα του πρώτου φόρου απροσδόκητων εσόδων της Ιταλίας αμφισβητήθηκε επειδή δεν επέτρεπε την έκπτωση ορισμένων φόρων κατά τον υπολογισμό της φορολογικής βάσης ή τη διακριτή φορολογική μεταχείριση εταιρειών που δραστηριοποιούνται σε παρόμοιους τομείς.

Πρόβλημα με τις «πράσινες» επενδύσεις

Όταν οι εταιρείες φορολογούνται σε μεγάλο βαθμό μέσω φόρων επί των απροσδόκητων κερδών, ενδέχεται να είναι λιγότερο διατεθειμένες να επενδύσουν σε νέες εξερευνήσεις, παραγωγή, έρευνα και ανάπτυξη ή σε επικίνδυνα έργα. Αυτή η μειωμένη επένδυση μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της μελλοντικής προσφοράς, επιδεινώνοντας τις ενεργειακές ελλείψεις και οδηγώντας σε υψηλότερες τιμές για τους καταναλωτές μακροπρόθεσμα.

Σύμφωνα με το Tax Foundation, εάν δεν φορολογηθούν με βάση τους στρεβλωτικούς φόρους απροσδόκητων κερδών, τα έσοδα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο μπορούν να βοηθήσουν στη χρηματοδότηση επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και να παρέχουν τις απαραίτητες επενδύσεις για την πράσινη μετάβαση.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο εκτιμά ότι η οικονομική στήριξη της ΕΕ θα μπορούσε να βοηθήσει στην παροχή άνω των 87 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως από το 2021 έως το 2027, από το σχεδόν 1 τρισεκατομμύριο ευρώ ετησίως της συνολικής επένδυσης που απαιτείται για την επίτευξη των κλιματικών στόχων του 2030. Για να φτάσει η ευρωπαϊκή οικονομία στο μηδενικό καθαρό αποτύπωμα έως το 2050, η επένδυση του 1 τρισεκατομμυρίου ευρώ ετησίως πρέπει να συνεχιστεί έως το 2050.