Ο δήμος Φιλοθέης-Ψυχικού καταγράφει τα ακίνητά του και την ιδιαίτερη ιστορία τους

Τα κτίρια «μιλάνε» κι ας στέκονται σαν άψυχα σ’ έναν δρόμο, σε μια πλατεία, σε μια γειτονιά.

«Μιλάνε» σε αυτούς που δεν τα προσπερνάνε, αλλά τα προσέχουν και τα παρατηρούν. Και καθώς «μιλάνε», αφηγούνται την ιστορία του τόπου τους, εκεί όπου χτίστηκαν και ρίζωσαν, μαρτυρούν την εξέλιξη μιας περιοχής, την ακμή της ή την παρακμή της, δείχνουν την τεχνοτροπία μιας εποχής, τις επιδράσεις και τα χαρακτηριστικά της. 

   Τα κτίρια «μιλάνε» και ο δήμος Φιλοθέης-Ψυχικού αποφάσισε να «ακούσει» εκείνα της δικής του περιοχής και των τριών δημοτικών κοινοτήτων που τον συνθέτουν, δηλαδή της Φιλοθέης, του Ψυχικού και του Νέου Ψυχικού. Μεσοπολεμικές περιοχές και οι τρεις, διαπλάστηκαν περίπου την ίδια εποχή, αλλά κάτω από διαφορετικές συνθήκες και προϋποθέσεις, το Ψυχικό ως Κηπούπολη, το Νέο Ψυχικό ως προσφυγικός οικισμός μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και η Φιλοθέη ως συνεταιριστικός οικισμός για τους υπαλλήλους της Εθνικής Τράπεζας. Και στις τρεις περιοχές συναντά κανείς σημαντικό αριθμό αξιόλογων κτιρίων, πολλά εκ των οποίων φέρουν την υπογραφή διακεκριμένων αρχιτεκτόνων και μηχανικών.

   Σε συνεργασία με τη MONUMENTA, η δημοτική Αρχή προχωρά στην υλοποίηση του ερευνητικού προγράμματος «Καταγραφή ιστορικών κτιρίων δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού της περιόδου 1924-1970», το οποίο αφορά και στις τρεις δημοτικές κοινότητες. Το πρόγραμμα προβλέπει την αναλυτική καταγραφή και φωτογράφηση των ιστορικών κτιρίων της συγκεκριμένης περιόδου, τη συλλογή προφορικών μαρτυριών μέσα από συνεντεύξεις κατοίκων σχετικά με την ιστορία των κτιρίων, καθώς και τη συγκέντρωση αρχειακού υλικού. Παράλληλα, θα υλοποιούνται δράσεις ενημέρωσης των πολιτών για την τοπική ιστορία και την αρχιτεκτονική κληρονομιά, όπως ομιλίες, ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα.

   Απώτερος σκοπός είναι η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου ιστορικού αρχείου του δήμου, καθώς και η προστασία και ανάδειξη της σημαντικής αρχιτεκτονικής ταυτότητάς του.

   Η καταγραφή ξεκίνησε την περασμένη Δευτέρα (2/2) από το κτίριο όπου στεγάζεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη στο Ψυχικό. Ήταν το σπίτι του Κοσμά Πολίτη, που κτίστηκε μεταξύ 1929-1932 και είναι διατηρητέο (φωτό). Για διάστημα επτά μηνών, οι συνεργάτες της MONUMENTA -αρχαιολόγοι και αρχιτέκτονες- θα προχωρούν στη συστηματική εξωτερική φωτογράφηση και μελέτη των ιστορικών κτιρίων. Θα ακολουθήσει το Νέο Ψυχικό και κατόπιν η Φιλοθέη. 

   Κάθε Παρασκευή θα πραγματοποιούνται δίωρες συναντήσεις με κατοίκους και με στόχο την ενημέρωση και τη συνεργασία τους στη συλλογή προφορικών μαρτυριών, παλαιών φωτογραφιών και σχετικών τεκμηρίων. Το πρόγραμμα επιδιώκει να ενισχύσει τη συνέργεια με τους κατοίκους, ώστε να αναγνωριστεί η αξία του αρχιτεκτονικού αποθέματος και του ιδιαίτερου πολιτισμικού τοπίου του δήμου και να διασφαλιστεί η προστασία τους με τη συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας.

   «Έχουμε ακίνητα με τόσο ξεχωριστό ενδιαφέρον και με δεδομένο πως πλέον και αυτή η περιοχή δέχεται μεγάλη οικιστική πίεση, ανταποκριθήκαμε στο να καταγράψουμε τα ιστορικά κτίρια και να αναδείξουμε την ιστορία του τόπου μας», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δήμαρχος Φιλοθέης-Ψυχικού Χαράλαμπος Μπονάτσος και συνεχίζει: 

   «Φυσικά θέλουμε να βρούμε και μια φόρμουλα ως δήμος για προστασία. Έχουμε 78 διατηρητέα κτίρια μόνο στο Ψυχικό. Η καταγραφή των ιστορικών κτιρίων δεν αποτελεί μια απλή ερευνητική πρωτοβουλία, συνιστά μια ουσιαστική δράση τεκμηρίωσης, προστασίας και ανάδειξης της συλλογικής μας ταυτότητας». 

   Στην ερώτηση, αν στο πέρασμα του χρόνου η περιοχή είχε σημαντικές κατεδαφίσεις, ο κ. Μπονάτσος απαντά: «Ναι, είχαμε κι εδώ πολλές κατεδαφίσεις τις προηγούμενες δεκαετίες, μόνο τα τελευταία χρόνια γκρεμίστηκαν πάνω από 200 κτίρια. Και υπάρχει τώρα και ο ΝΟΚ, για τον οποίο υπάρχουν τόσες αντιδράσεις στους δήμους, επειδή αλλάζει το οικιστικό περιβάλλον κι έχουμε προχωρήσει σε νομικές ενέργειες κατά του ΝΟΚ. Οι τρεις οικισμοί διαμορφώθηκαν με διαφορετικές συνθήκες, όμως διατηρούν μέχρι σήμερα τον ιδιαίτερο χαρακτήρα τους». 

   Ο δήμαρχος Φιλοθέης-Ψυχικού αναφέρει το σημαντικό αρχιτεκτονικό και πολεοδομικό αποτύπωμα του δήμου, όπου το φυσικό περιβάλλον συνυπάρχει αρμονικά με τον δομημένο χώρο και θεωρεί τη δημιουργία του αρχείου, ιδιαίτερα σημαντική υπόθεση. Λέει συγκεκριμένα: 

   «Σε συνεργασία με τη MONUMENTA, δημιουργούμε τις βάσεις για ένα ολοκληρωμένο ιστορικό αρχείο, το οποίο θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για τις επόμενες γενιές και θεμέλιο για τεκμηριωμένες πολιτικές προστασίας της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς. Η κάθε μια από τις τρεις δημοτικές κοινότητες έχει τα δικά της κτιριακά χαρακτηριστικά. Η Φιλοθέη και το Ψυχικό είναι περιοχές αποκλειστικής κατοικίας, έχουν κάποια κοινά ως προς τις χρήσεις, υπάρχουν σημεία, που δεν γνωρίζεις σε ποια από τις δύο περιοχές βρίσκεσαι. Αντίθετα στο Νέο Ψυχικό, που είναι περιοχή που προέκυψε μετά το προσφυγικό κύμα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, έχουμε μεικτές χρήσεις, υπάρχουν πολυκατοικίες και καταστήματα.

   Στόχος σε πρώτη φάση είναι η καταγραφή και η δημιουργία αυτού του αρχείου και σε δεύτερη φάση το τι ενέργειες μπορούμε να κάνουμε για την προστασία και την ανάδειξη». 

   Και προσθέτει: «Οι δημότες το βλέπουν θετικά, γιατί η πρωτοβουλία αυτή έχει σκοπό την προστασία του οικιστικού περιβάλλοντος. Βέβαια υπάρχουν κι εκείνοι που θα θελήσουν για παράδειγμα να πουλήσουν το κτίριό τους και μπορούν να σου πουν ότι δεν γίνεται να τους στερήσεις το κέρδος. Οπότε χρειάζεται να δούμε τι κίνητρα μπορείς να δώσεις στους ιδιοκτήτες, ώστε να προστατευτεί το οικιστικό περιβάλλον».

   «Μέσα από την καταγραφή των κτιρίων προκύπτει η ίδια η ιστορία της πόλης»

   Η MONUMENTA είναι Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία, για την προστασία της φυσικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς Ελλάδας και Κύπρου, η οποία από το 2013 υλοποιεί συστηματικά προγράμματα καταγραφής ιστορικών κτιρίων του 19ου και 20ού αιώνα, με στόχο τη μελέτη, την προστασία και την ανάδειξή τους. 

   Η αρχαιολόγος και συντονίστρια Ειρήνη Γρατσία, λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Καταγράφουμε από το 2013 τα παλαιά κτίρια. Στην Αθήνα έχει γίνει καταγραφή 11.500 κτιρίων έως το 1940, στη Θεσσαλονίκη 1.500, θα κάνουμε και στον Πειραιά και σε άλλες πόλεις. Τώρα στον δήμο Φιλοθέης-Ψυχικού ξεκινήσαμε από το κτίριο, που υπήρξε το σπίτι του Κοσμά Πολίτη και σήμερα στεγάζεται εκεί η Δημοτική Βιβλιοθήκη». 

   Ρωτάμε τι είναι αυτό που καθιστά ένα κτίριο ιστορικό. Κρίνεται με βάση την παλαιότητα και το ότι έφτασε έως τις ημέρες μας; «Με βάση την παλαιότητα, που εδώ αφορά στην περίοδο 1924-1970», μας απαντά και συνεχίζει: «Έστω κι ένα κακό κτίριο αποκτά την ιστορικότητά του. Μας ενδιαφέρει η αισθητική του, ο αρχιτέκτονας, αλλά η καταγραφή αφορά και κτίρια, που δεν έχουν αισθητική αξία και τα μη σπουδαία κτίρια δηλαδή. Εδώ μιλάμε για περίπου 2.000 κτίρια και στις τρεις δημοτικές κοινότητες. Είναι μεσοπολεμικός δήμος, μας ενδιαφέρει τι έχει απομείνει και αποτυπώνει την ιστορία του». 

   Ρωτάμε ακόμη αν διαμορφώθηκαν κτιριακές διαφορές στις τρεις δημοτικές κοινότητες και εξηγεί: «Ναι, υπάρχει διαφορά. Ήταν άλλες οι συνθήκες και άλλος ο στόχος της κάθε περιοχής. Το Ψυχικό ουσιαστικά δημιουργήθηκε από την ιδιωτική πρωτοβουλία, ενώ η Φιλοθέη προέκυψε από συνεταιρισμό τραπεζικών υπαλλήλων. Το Νέο Ψυχικό πάλι αποτελεί προσφυγική περιοχή, προέκυψε από πρόσφυγες μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Αυτό επιφέρει διαφορές στις τρεις περιοχές. Άλλα τα μεγέθη των κτιρίων, άλλοι δρόμοι, στο Ψυχικό μπορείς να δεις πιο στενούς δρόμους, δεν είχαν την ανάγκη να τους απλώσουν. Στη Φιλοθέη πάλι βλέπεις πιο μικρά σπίτια και διαφορετικό τύπο σπιτιών, αλλά και πιο μεγάλους δρόμους, αφού έπρεπε να κυκλοφορήσουν οχήματα και λεωφορεία». 

   Και αμέσως μετά προσθέτει: «Μέσα από την καταγραφή των κτιρίων προκύπτει η ίδια η ιστορία της πόλης». 

   Σχετικά με τις δράσεις για τους κατοίκους και πώς αντιμετωπίζουν όλη αυτή την προσπάθεια, επισημαίνει: «Γίνεται ενημέρωση των κατοίκων και συλλογή των ιστοριών τους, συλλέγουμε τις μαρτυρίες τους και όποιο άλλο στοιχείο μπορεί να διαθέτουν. Ήδη έχουμε δημιουργήσει ένα αρχείο με 500 συνεντεύξεις. Επομένως, θέλουμε να δημιουργηθεί κι ένα ιστορικό αρχείο για την πόλη. Οι δημότες στέκονται πολύ θετικά απέναντι σε όλο αυτό, υπάρχει θετική αντιμετώπιση, μας παίρνουν μόνοι τους τηλέφωνο για να μας πουν ότι μπορούν να μας δώσουν στοιχεία». 

   Στο τέλος, αναλογιζόμαστε σε γενικότερο επίπεδο μια σειρά από υψηλής αισθητικής κτίρια που διέθετε κάποτε η Αθήνα και όχι μόνο, όπως το Δημοτικό Θέατρο, η Βίλα Μαργαρίτα στους Αμπελόκηπους ή το επιβλητικό ξενοδοχείο Ακταίον στο Φάληρο και αναρωτιόμαστε αν είναι απλώς μια αίσθηση το ότι η πόλη έχει κατεδαφίσει κτιριακά στολίδια της ή είναι όντως μια πραγματικότητα πως έχει γκρεμίσει ένα μέρος της ίδιας της ιστορία της. 

   «Ισχύει αυτό, δεν είναι μόνο αίσθηση, είναι η πραγματικότητα», απαντά η κ. Γρατσία και προσθέτει: «Στην Αθήνα έχει κατεδαφιστεί το 80% της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της. Είναι μια καταστροφή αυτό που έχει συμβεί. Βέβαια, είναι και οι εποχές τέτοιες, όπως τότε που υπήρχε το στεγαστικό πρόβλημα, αλλά δεν παύει να είναι μια καταστροφή και όχι μόνο στην Αθήνα. Το ίδιο ισχύει και σε άλλες πόλεις, στη Θεσσαλονίκη, στο Πειραιά, στην Τρίπολη και αλλού. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν κίνητρα και εκπαίδευση, ώστε να μην συμβαίνει αυτό». 

   Δημ. Βασιλόπουλος

   Φωτογραφίες από το Αρχείο της MONUMENTA

   Φ1: Οδός Στρ. Καλλάρη και Κωστή Παλαμά, Ψυχικό, Οικία Κοσμά Πολίτη, διατηρητέο, κτίστηκε μεταξύ 1929-1932, σήμερα Δημοτική Βιβλιοθήκη.

   Φ2: Οδός Στρ. Καλλάρη 14, Ψυχικό, Έπαυλη Δημητρίου Διαμαντίδη, του 1925, έργο του Αλέξανδρου Νικολούδη, επιδράσεις από γαλλικά πρότυπα.

   Φ3: Οδός Σεφέρη, Νέο Ψυχικό, μεσοπολεμική εκλεκτικιστική οικία.