Ποιους ιούς φοβούνται περισσότερο οι επιστήμονες - Ο νέος κατάλογος

Έναν νέο τρόπο για να εκτιμάται ποιοι ιοί μπορεί να αποτελέσουν τη μεγαλύτερη απειλή για τη δημόσια υγεία παρουσιάζει διεθνής ερευνητική ομάδα, μέσα από έναν επικαιροποιημένο κατάλογο των RNA ιών που είναι γνωστό ότι μπορούν να μολύνουν ανθρώπους.

Σύμφωνα με άρθρο του Mark Woolhouse, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, οι επιστήμονες εντοπίζουν κάθε χρόνο κατά μέσο όρο δύο ή τρεις ιούς που δεν είχαν προηγουμένως καταγραφεί σε ανθρώπους. Οι περισσότεροι περνούν σχεδόν απαρατήρητοι. Κάποιοι μάλιστα εμφανίζονται σε μεμονωμένες αναφορές και στη συνέχεια χάνονται από το επιστημονικό ενδιαφέρον.

Υπάρχουν όμως και οι εξαιρέσεις που αλλάζουν την πορεία της παγκόσμιας υγείας. Η ανακάλυψη του HIV-1 το 1983 και του SARS-CoV-2 το 2020 προηγήθηκε δύο πανδημιών, του AIDS και της COVID-19, που στοίχισαν τη ζωή σε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, είναι τι πρέπει να προσέχουν οι επιστήμονες όταν εντοπίζουν έναν άγνωστο ή σπάνιο ιό σε ασθενή. Μπορεί να παραμείνει ένα μεμονωμένο περιστατικό ή να εξελιχθεί σε υγειονομική κρίση διεθνούς κλίμακας;

Γιατί οι RNA ιοί βρίσκονται στο επίκεντρο

Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου εστιάζουν στους RNA ιούς, δηλαδή ιούς των οποίων το γενετικό υλικό αποτελείται από RNA και όχι από DNA. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν παθογόνα που έχουν συνδεθεί με μεγάλες επιδημίες και πανδημίες, όπως η γρίπη, η ιλαρά, ο HIV, ο SARS-CoV-2 και ο ιός Oropouche.

Παρότι στη φύση έχουν εντοπιστεί χιλιάδες είδη RNA ιών και εκτιμάται ότι μπορεί να υπάρχουν εκατομμύρια, ο νέος κατάλογος καταγράφει 239 είδη που είναι αναγνωρισμένα ως ικανά να μολύνουν ανθρώπους. Η σχετική επιστημονική εργασία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Scientific Data του Nature και αφορά την κατάσταση της γνώσης έως το τέλος του 2024.

Ο κατάλογος δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή ονομάτων, αλλά περιλαμβάνει στοιχεία για το πότε και πού εντοπίστηκε για πρώτη φορά κάθε ιός σε άνθρωπο, πώς μεταδίδεται, αν μπορεί να εξαπλωθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο, ποια ζώα λειτουργούν ως ξενιστές ή δεξαμενές και αν υπάρχουν διαθέσιμα γονιδιωματικά δεδομένα.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η σοβαρότητα της νόσου δεν αρκεί από μόνη της για να δείξει αν ένας ιός μπορεί να προκαλέσει πανδημία. Το πιο κρίσιμο χαρακτηριστικό είναι η μεταδοτικότητα: αν και πόσο εύκολα μπορεί να περάσει από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Ποιοι ιοί θεωρούνται πιο επικίνδυνοι

Σύμφωνα με την ανάλυση, περίπου τα δύο τρίτα των RNA ιών που μπορούν να μολύνουν ανθρώπους είναι κυρίως ζωονοτικοί. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι συνήθως κολλούν από ζώα και όχι από άλλους ανθρώπους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η λύσσα.

Η ανησυχία των επιστημόνων είναι ότι ένας ζωονοτικός ιός θα μπορούσε να αποκτήσει, μέσω εξέλιξης, ικανότητα σταθερής μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων. Αυτή είναι και μία από τις βασικές αιτίες ανησυχίας γύρω από τη γρίπη των πτηνών. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Woolhouse, δεν υπάρχει τεκμηριωμένο παράδειγμα RNA ιού που να ξεκίνησε ως καθαρά ζωονοτικός και στη συνέχεια να απέκτησε σταθερή μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Μεγαλύτερη απειλή φαίνεται να αποτελούν οι ιοί που ήδη μπορούν να μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων. Αυτοί μπορεί να γίνουν ακόμη πιο μεταδοτικοί, όπως συνέβη με παραλλαγές του SARS-CoV-2. Σε αυτή την κατηγορία εντάσσονται ιοί που είτε κυκλοφορούν ήδη στον ανθρώπινο πληθυσμό είτε έχουν προκαλέσει επιδημίες ή μεγάλα τοπικά ξεσπάσματα.

Υπάρχει και μια ενδιάμεση κατηγορία: ιοί που μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά μέχρι σήμερα έχουν προκαλέσει περιορισμένες και αυτοπεριοριζόμενες επιδημίες. Το αν θα εξελιχθούν σε κάτι σοβαρότερο εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από τον δείκτη μεταδοτικότητας R, δηλαδή από το πόσα άτομα μολύνει κατά μέσο όρο ένας ασθενής. Ένας ιός που περιορίζεται σε απομονωμένες περιοχές μπορεί να αποκτήσει διαφορετική δυναμική αν φτάσει σε πυκνοκατοικημένο αστικό περιβάλλον, όπως έδειξε η επιδημία του ιού Zaire ebolavirus στη Δυτική Αφρική το 2014.

Οι ιοί που προκαλούν ανησυχία

Στον κατάλογο των ιών που έχουν προκαλέσει ανησυχία περιλαμβάνονται ο Zaire ebolavirus, οι ιοί Chikungunya, Zika και Oropouche, αλλά και το mpox, αν και το τελευταίο είναι DNA ιός. Όλοι έχουν συνδεθεί με σημαντικές επιδημικές εξάρσεις. Πιο πρόσφατα, προσοχή έχουν τραβήξει ο Andes hantavirus, που συνδέθηκε με ξέσπασμα σε κρουαζιερόπλοιο, και ο Bundibugyo ebolavirus, που έχει αναφερθεί σε εξάπλωση στην κεντρική Αφρική.

Οι επιστήμονες τονίζουν πάντως ότι δεν έχουν όλοι οι ανησυχητικοί ιοί το ίδιο πανδημικό προφίλ. Ούτε ο Andes ούτε ο Bundibugyo φαίνεται να διαθέτουν τα χαρακτηριστικά που θα οδηγούσαν εύκολα σε παγκόσμια πανδημία. Αντίθετα, ένας νέος ιός συγγενικός με την ιλαρά θα μπορούσε, θεωρητικά, να αποτελέσει πολύ σοβαρότερη απειλή, ακόμη και μεγαλύτερη από την COVID-19.

Το μάθημα από την COVID, αλλά και από άλλες επιδημίες, είναι ότι ο χρόνος παίζει καθοριστικό ρόλο. Ιοί όπως ο SARS-CoV-2 είχαν ήδη εξαπλωθεί για εβδομάδες πριν γίνουν αντιληπτοί. Γι’ αυτό οι ερευνητές επιμένουν ότι η ταχύτερη ανίχνευση, η καλύτερη γενετική χαρτογράφηση και η αξιολόγηση της μεταδοτικότητας νέων ιών μπορούν να στερήσουν από την επόμενη πανδημία το αρχικό της πλεονέκτημα.

Με άλλα λόγια, ο νέος κατάλογος δεν προβλέπει με βεβαιότητα ποιος θα είναι ο επόμενος επικίνδυνος ιός. Προσφέρει όμως ένα εργαλείο για να εντοπίζονται πιο γρήγορα τα παθογόνα που έχουν τα χαρακτηριστικά μιας μελλοντικής παγκόσμιας απειλής.