Στην “ουρά” της ευρωπαϊκής κατάταξης η απόδοση του ελληνικού δικαστικού συστήματος
Η καθυστέρηση στην απονομή της δικαιοσύνης επηρεάζει, πέρα από όσους ήδη βρίσκονται στα δικαστήρια και την καθημερινότητα, την οικονομία και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς.
Για έναν πολίτη, μια δικαστική εκκρεμότητα μπορεί να σημαίνει χρόνια αναμονής για την επίλυση μιας οικογενειακής, περιουσιακής ή εργασιακής διαφοράς. Για μια επιχείρηση, μπορεί να σημαίνει πρόσθετο κόστος, αβεβαιότητα και αναβολή επενδύσεων. Για την κοινωνία συνολικά, σημαίνει ότι η προστασία των δικαιωμάτων συχνά έρχεται με μεγάλη καθυστέρηση.
Δυστυχώς για την Ελλάδα, ο σχετικός δείκτης απόδοσης κινείται στα πολύ χαμηλά. Όπως προκύπτει από σχετική μελέτη του ΚΕΦΙΜ, η χώρα μας κατατάσσεται 26η μεταξύ των 27 κρατών μελών της ΕΕ, με τις μεγάλες καθυστερήσεις στην εκδίκαση υποθέσεων να αποτελούν τη σημαντικότερη αδυναμία της ελληνικής δικαιοσύνης
Με βάση τα στοιχεία του 2024, η Ελλάδα συγκεντρώνει μόλις 34,8 μονάδες με άριστα το 100, έναντι 52,5 μονάδων του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ξεπερνώντας μόνο την Κύπρο (24,2). Στις πρώτες θέσεις της κατάταξης βρίσκονται η Λετονία (74), η Βουλγαρία (68,3) και η Εσθονία (66,3).
Η επίπτωση στην οικονομία
Μόνο τυχαία δεν είναι η επιμονή της Τράπεζας της Ελλάδας, καθώς και άλλων εγχώριων και ξένων Οργανισμών, στην ανάγκη επιτάχυνσης απονομής της δικαιοσύνης, ως μια από τις μεταρρυθμίσεις πρώτης γραμμής.
Σε πρόσφατη ανάλυση της Παγκόσμιας Τράπεζας, εκτιμάται ότι η βελτίωση της αποδοτικότητας των δικαστηρίων συνδέεται με αύξηση του ετήσιου ρυθμού μεγέθυνσης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Η θεωρητική εξήγηση που δίνεται εστιάζει στο κόστος των συναλλαγών. Τα δικαστήρια που λειτουργούν καλά διευκολύνουν τη δημιουργία εμπορικών σχέσεων, μειώνουν τα εμπόδια εισόδου στην αγορά, εξασφαλίζουν την εφαρμογή των συμβάσεων και διευρύνουν την πρόσβαση στην εμπορική πίστωση.
Οικονομολόγοι διαπιστώνουν ότι η ταχύτητα επίλυσης υποθέσεων που αφορούν επιχειρήσεις σε οικονομική δυσχέρεια συνδέεται με την ταχύτητα ανάκαμψης των οικονομιών από χρηματοπιστωτικές κρίσεις. Ενώ οι πιο προχωρημένες αναλύσεις εντάσσουν τη σχέση αυτή σε ένα ευρύτερο θεσμικό πλαίσιο: οι διαφορές στην αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης και στην εφαρμογή των συμβάσεων εξηγούν μέρος των διαφορών στο εισόδημα και στους ρυθμούς ανάπτυξης μεταξύ χωρών.
Τα “αγκάθια” στην Ελλάδα
Η μεγαλύτερη αδυναμία της ελληνικής δικαιοσύνης είναι οι καθυστερήσεις. Στον πυλώνα της αποδοτικότητας, η Ελλάδα συγκεντρώνει μόλις 26,1 μονάδες, έναντι 56,4 του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 2024 που αξιοποιεί η μελέτη, ο χρόνος διεκπεραίωσης αστικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό φτάνει τις 737 ημέρες, περίπου τριπλάσιος της ευρωπαϊκής διαμέσου. Παράλληλα, για κάθε 100 νέες υποθέσεις επιλύονται περίπου 81, γεγονός που οδηγεί σε περαιτέρω συσσώρευση εκκρεμοτήτων.
Το βασικό πρόβλημα δεν φαίνεται να είναι η έλλειψη δικαστών, αλλά η οργάνωση και η υποστήριξη του έργου τους. Η Ελλάδα διαθέτει 37,3 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους, περίπου διπλάσιους από την ευρωπαϊκή διάμεσο. Ωστόσο, σε κάθε δικαστή αντιστοιχεί μόλις ένας εργαζόμενος υποστήριξης, έναντι περίπου τριών στην Ευρώπη.
Σημαντικές αδυναμίες καταγράφονται επίσης στην πρόσβαση στη δικαιοσύνη και στην ψηφιοποίηση. Η Ελλάδα συγκεντρώνει 39 μονάδες στον σχετικό πυλώνα, έναντι 50 του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Αντίστοιχα, στον πυλώνα της οικονομικής ενίσχυσης η Ελλάδα συγκεντρώνει 41,7 μονάδες, έναντι 50,5 στην ΕΕ. Η μικρότερη υστέρηση σε αυτόν τον πυλώνα δείχνει ότι η αύξηση των διαθέσιμων πόρων δεν αρκεί από μόνη της για τη βελτίωση της λειτουργίας των δικαστηρίων.
Η συγκριτική μελέτη για την περίοδο 2021–2024 δείχνει ότι η χαμηλή σχετική επίδοση της Ελλάδας έχει διαχρονικό χαρακτήρα, χωρίς να καταγράφεται ουσιαστική σύγκλιση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.
Η μελέτη επισημαίνει ότι οι μεταρρυθμίσεις των τελευταίων ετών κινούνται εν μέρει προς τη σωστή κατεύθυνση. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε το Υπουργείο Δικαιοσύνης, κατά τους πρώτους 18 μήνες εφαρμογής του νέου δικαστικού χάρτη, από τον Σεπτέμβριο του 2024 έως τον Μάρτιο του 2026, ο εκτιμώμενος χρόνος έκδοσης απόφασης στα Πρωτοδικεία μειώθηκε από 774 σε 357 ημέρες, ενώ ο ρυθμός εκκαθάρισης των υποθέσεων αυξήθηκε από 86,2% σε 105,1%. Παράλληλα, η ολοκλήρωση των ψηφιακών έργων και η εφαρμογή του Ηλεκτρονικού Φακέλου Υπόθεσης μπορούν να απλοποιήσουν τις διαδικασίες και να βελτιώσουν την Πρόσβαση στη δικαιοσύνη.