Κληρονομιές: Τι αλλάζει στα ακίνητα, ποια είναι η "νόμιμη μοίρα"

Από τον Σεπτέμβριο του 2026 τίθεται σε ισχύ το νέο κληρονομικό δίκαιο που εισάγει σημαντικές αλλαγές στις διαθήκες, τις κληρονομιές, στη «νόμιμη μοίρα» και τα δικαιώματα των συγγενών.

Με τον νόμο 5303/2026, ο οποίος δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 22 Μαΐου 2026, αλλάζουν ουσιαστικά οι κανόνες που διέπουν τις διαθήκες, τη μεταβίβαση της περιουσίας, τα δικαιώματα των κληρονόμων, καθώς και τη διαχείριση των ακινήτων μετά τον θάνατο του ιδιοκτήτη. Οι περισσότερες διατάξεις εφαρμόζονται για κληρονομίες που ανοίγουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά.

Οι σημαντικότερες αλλαγές στις διαθήκες

Το νέο πλαίσιο διατηρεί τις βασικές μορφές διαθήκης (ιδιόγραφη, δημόσια και μυστική), αλλά εκσυγχρονίζει σημαντικά τη διαδικασία σύνταξης και ελέγχου τους.

Μεταξύ των σημαντικότερων αλλαγών:

• Απλοποιείται η διαδικασία σύνταξης της δημόσιας διαθήκης.
• Η μυστική διαθήκη απαιτεί πλέον δύο μάρτυρες.
• Προβλέπονται ειδικές διαδικασίες για άτομα που αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες λόγου ή επικοινωνίας.
• Οι ιδιόγραφες διαθήκες εξακολουθούν να ισχύουν, αλλά ενισχύονται οι μηχανισμοί ελέγχου της γνησιότητάς τους ώστε να περιοριστούν οι δικαστικές αμφισβητήσεις.
• Θεσπίζονται νέοι περιορισμοί στις διαθήκες υπέρ προσώπων που εργάζονται σε νοσοκομεία, μονάδες φροντίδας ή ιδρύματα όπου νοσηλευόταν ο διαθέτης, με στόχο την αποτροπή καταχρήσεων.

Τι αλλάζει στα ακίνητα που κληρονομούνται

Μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις αφορά τα ακίνητα.

Μέχρι σήμερα, η κληρονομιά ενός ακινήτου οδηγούσε συχνά σε αναγκαστική συγκυριότητα μεταξύ των κληρονόμων, δημιουργώντας προβλήματα στη διαχείριση, στις πωλήσεις και στις αξιοποιήσεις των περιουσιών.

Το νέο σύστημα επιχειρεί να περιορίσει αυτές τις δυσλειτουργίες. Πλέον, ορισμένοι δικαιούχοι της νόμιμης μοίρας δεν αποκτούν αυτομάτως ποσοστό συνιδιοκτησίας στο ακίνητο, αλλά μπορούν να ικανοποιηθούν οικονομικά, λαμβάνοντας χρηματική αποζημίωση αντί για εμπράγματο δικαίωμα επί του ακινήτου. Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να αποφεύγονται οι πολυμελείς συγκυριότητες που οδηγούσαν συχνά σε πολυετείς δικαστικές διαμάχες και αδυναμία αξιοποίησης της περιουσίας.

Τι είναι η «νόμιμη μοίρα» και τι αλλάζει

Η νόμιμη μοίρα αποτελεί το ελάχιστο ποσοστό της κληρονομίας που προστατεύει ο νόμος υπέρ συγκεκριμένων στενών συγγενών, ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη.

Δικαιούχοι της νόμιμης μοίρας παραμένουν κυρίως:

• τα παιδιά,
• ο/η σύζυγος,
• και, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι γονείς του θανόντος.

Η σημαντικότερη αλλαγή είναι ότι η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται πλέον κατά κανόνα σε χρηματική αξίωση και όχι σε υποχρεωτικό δικαίωμα συγκυριότητας επί των ακινήτων της κληρονομιάς. Έτσι, ο διαθέτης αποκτά μεγαλύτερη ελευθερία στον σχεδιασμό της διαδοχής της περιουσίας του, ενώ ταυτόχρονα προστατεύονται οι υποχρεωτικοί κληρονόμοι μέσω οικονομικής αποζημίωσης.

Ενισχύονται τα δικαιώματα συζύγων και συντρόφων

Σημαντικές αλλαγές επέρχονται και στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, δηλαδή στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει διαθήκη. Ο ή η σύζυγος αποκτά αυξημένο ποσοστό στην κληρονομιά όταν υπάρχει ένα παιδί, καθώς πλέον θα δικαιούται το 1/3 της περιουσίας. Σε περίπτωση ύπαρξης περισσότερων παιδιών, διατηρείται το ισχύον ποσοστό του 1/4.

Αν δεν υπάρχουν παιδιά, ο ή η σύζυγος θα κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία πριν από γονείς και λοιπούς συγγενείς.

Με το νέο δίκαιο προβλέπονται ίδια δικαιώματα και για τα σύμφωνα συμβίωσης, ενώ για πρώτη φορά αναγνωρίζονται δικαιώματα και σε σύντροφο χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης, εφόσον η σχέση διαρκεί πάνω από 3 χρόνια.

Μεγαλύτερη προστασία από τα χρέη της κληρονομιάς

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η νέα αντιμετώπιση των χρεών της κληρονομιάς.

Το νέο καθεστώς ενισχύει την προστασία των κληρονόμων, ώστε να μην κινδυνεύει αυτομάτως η προσωπική τους περιουσία από οφειλές του θανόντος. Στόχος είναι να περιοριστούν περιπτώσεις στις οποίες οι κληρονόμοι επιβαρύνονταν δυσανάλογα με χρέη που υπερέβαιναν την αξία της κληρονομικής περιουσίας.

Νέος θεσμός: Οι κληρονομικές συμβάσεις

Για πρώτη φορά εισάγεται στο ελληνικό δίκαιο η δυνατότητα σύναψης κληρονομικών συμβάσεων, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και με συμβολαιογραφική πράξη.

Οι συμβάσεις αυτές επιτρέπουν τον καλύτερο προγραμματισμό της διαδοχής της περιουσίας, ιδιαίτερα σε οικογενειακές επιχειρήσεις ή σύνθετες περιουσιακές καταστάσεις, μειώνοντας τις πιθανότητες μελλοντικών συγκρούσεων μεταξύ των κληρονόμων.

Τι πρέπει να κάνουν οι πολίτες

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι όσοι διαθέτουν σημαντική ακίνητη περιουσία ή έχουν ήδη συντάξει διαθήκη καλό είναι να ενημερωθούν εγκαίρως για τις νέες ρυθμίσεις. Αν και οι υφιστάμενες διαθήκες δεν καθίστανται αυτομάτως άκυρες, οι νέοι κανόνες ενδέχεται να επηρεάσουν τον τρόπο εφαρμογής τους, ιδιαίτερα ως προς τη νόμιμη μοίρα και τη διαχείριση των ακινήτων.

Η συμβουλή συμβολαιογράφου ή δικηγόρου με εξειδίκευση στο κληρονομικό δίκαιο θεωρείται πλέον ιδιαίτερα σημαντική για όσους επιθυμούν να οργανώσουν αποτελεσματικά τη διαδοχή της περιουσίας τους ή να αποφύγουν μελλοντικές οικογενειακές διαφορές.