Κληρονομιές: Τι αλλάζει από 16 Σεπτεμβρίου για χρέη και περιουσία

Από την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 2026 τίθεται σε πλήρη εφαρμογή ο νόμος 5303/2026, ο οποίος αναμορφώνει σε βάθος το κληρονομικό δίκαιο της χώρας. Οι αλλαγές αφορούν, μεταξύ άλλων, τη διαχείριση των χρεών, τη νόμιμη μοίρα αλλά και τα δικαιώματα συζύγων και συντρόφων.

Οι νέες ρυθμίσεις εφαρμόζονται κατά κανόνα στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, ενώ για όσους έχουν αποβιώσει νωρίτερα εξακολουθεί, με ορισμένες εξαιρέσεις, να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς.

Ακολουθεί ένας πλήρης οδηγός για το τι αλλάζει στα χρέη, στη νόμιμη μοίρα, στα δικαιώματα συζύγων και συντρόφων, καθώς και στις διαθήκες.

Τι αλλάζει με τα κληρονομικά χρέη

Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή αφορά την προστασία όσων κληρονομούν περιουσία που συνοδεύεται από δάνεια, οφειλές προς την Εφορία ή άλλα χρέη. Μέχρι σήμερα, η αποδοχή μιας κληρονομιάς μπορούσε να σημαίνει ότι ο κληρονόμος αναλάμβανε την ευθύνη για τα χρέη του θανόντος με ολόκληρη την προσωπική του περιουσία, εκτός αν προχωρούσε ρητά σε αποποίηση ή σε αποδοχή «επ' ωφελεία απογραφής».

Με το νέο πλαίσιο, καθιερώνεται ο αυτοδίκαιος διαχωρισμός της ατομικής περιουσίας του κληρονόμου από την περιουσία που κληρονομεί. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον αυτόματα με τη δική του περιουσία για τις υποχρεώσεις που κληρονομεί. Έτσι, οι δανειστές θα μπορούν καταρχήν να στραφούν μόνο μέχρι την αξία της περιουσίας που κληρονομήθηκε, χωρίς να αγγίζουν το σπίτι, τις καταθέσεις ή άλλα περιουσιακά στοιχεία που ο κληρονόμος διέθετε ήδη πριν τον θάνατο του συγγενή του. Επομένως, χωρίς να χρειάζεται τυπική αποποίηση, ο κληρονόμος μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να περιορίσει την ευθύνη του για τα χρέη έως το ύψος της αξίας της κληρονομιάς.

Η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική απαίτηση

Ριζική αλλαγή επέρχεται και στη νόμιμη μοίρα, δηλαδή το ελάχιστο μερίδιο που εξασφαλίζει ο νόμος σε στενούς συγγενείς (τέκνα, σύζυγο) ακόμη κι αν ο θανών τους έχει αποκλείσει με διαθήκη. Μέχρι σήμερα η νόμιμη μοίρα λειτουργούσε ως εμπράγματο δικαίωμα επί συγκεκριμένων περιουσιακών στοιχείων της κληρονομιάς. Πλέον μετατρέπεται κυρίως σε χρηματική απαίτηση του μεριδούχου απέναντι στον κληρονόμο, ίση με το μισό της μερίδας που θα ελάμβανε ο δικαιούχος αν δεν υπήρχε διαθήκη.

Η αλλαγή αυτή διευκολύνει ουσιαστικά τη μεταβίβαση επιχειρήσεων, ακινήτων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων σε ένα μόνο πρόσωπο (π.χ. σε ένα παιδί που συνεχίζει μια οικογενειακή επιχείρηση), αφού ο διαθέτης δεν χρειάζεται πλέον να «τεμαχίζει» την περιουσία του για να καλύψει τη νόμιμη μοίρα των υπολοίπων. Πλέον, αρκεί να προβλεφθεί χρηματική αποζημίωση. Παράλληλα, η διαθήκη που παραλείπει έναν μεριδούχο δεν είναι πλέον άκυρη αλλά ακυρώσιμη, ενώ η χρηματική αξίωση του μεριδούχου αποκτά γενικό προνόμιο ικανοποίησης.

Ενισχυμένα δικαιώματα για τον επιζώντα σύζυγο

Στις περιπτώσεις που δεν υπάρχει διαθήκη, ο νέος νόμος βελτιώνει τη θέση του επιζώντα συζύγου. Συγκεκριμένα, το ποσοστό που του αναλογεί ανεβαίνει στο ένα τρίτο (1/3) της κληρονομίας, από 1/4, όταν υπάρχει ένα τέκνο του θανόντος, ενώ όταν υπάρχουν περισσότερα τέκνα διατηρείται το ποσοστό του ενός τετάρτου (1/4). Σε περίπτωση που δεν υπάρχουν τέκνα, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το σύνολο της περιουσίας και προηγείται έναντι γονέων και λοιπών συγγενών του θανόντος.

Θεσπίζεται επίσης ένα νέο δικαίωμα όσον αφορά την κατοικία: ο επιζών σύζυγος έχει δικαίωμα αποκλειστικής και χωρίς αντάλλαγμα χρήσης της κύριας κατοικίας του ζευγαριού για έναν χρόνο μετά τον θάνατο, εφόσον το ακίνητο ανήκει στην κληρονομιαία περιουσία, ώστε να μην βρεθεί άμεσα χωρίς στέγη.

Προστασία και για τον σύντροφο ελεύθερης συμβίωσης

Καινοτομία αποτελεί και η θέσπιση περιορισμένης κληρονομικής προστασίας για τον σύντροφο που ζούσε σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα, χωρίς δηλαδή να έχει τελεστεί γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης με πλήρη κληρονομικά δικαιώματα. Μέχρι σήμερα ο σύντροφος ελεύθερης συμβίωσης δεν είχε κανένα εξ αδιαθέτου κληρονομικό δικαίωμα, κάτι που θεωρούνταν σημαντικό νομοθετικό κενό. Το νέο πλαίσιο έρχεται να το καλύψει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις που θα κρίνονται κατά περίπτωση.

Νέος θεσμός: η κληρονομική σύμβαση

Ο νόμος 5303/2026 εισάγει και έναν θεσμό που δεν υπήρχε μέχρι σήμερα στο ελληνικό δίκαιο: την κληρονομική σύμβαση. Πρόκειται για συμφωνία που μπορεί να συναφθεί όσο ζει ακόμη ο κληρονομούμενος, ακόμη και έναντι κάποιου ανταλλάγματος που παρέχεται στον κληρονομούμενο όσο εκείνος βρίσκεται εν ζωή. Ο στόχος είναι να δοθεί μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου και προβλεψιμότητα στη μεταβίβαση περιουσιών, καθώς και να αποφεύγεται ο κατακερματισμός μιας περιουσίας ή μιας επιχείρησης σε πολλούς κληρονόμους. Ταυτόχρονα, προβλέπεται ότι η σύνταξη διαθήκης από περισσότερα πρόσωπα με την ίδια πράξη μπορεί υπό προϋποθέσεις να ισχύσει ως τέτοια κληρονομική σύμβαση, διαφορετικά είναι άκυρη.

Αλλαγές στις διαθήκες

Το νέο πλαίσιο επεμβαίνει και στους τρόπους σύνταξης διαθήκης:

• Ιδιόγραφη διαθήκη: Παραμένει σε ισχύ, αλλά με αυστηρότερες προϋποθέσεις εγκυρότητας. Όποιος κατέχει ιδιόγραφη διαθήκη υποχρεούται, μόλις πληροφορηθεί τον θάνατο του διαθέτη, να την προσκομίσει χωρίς καθυστέρηση σε συμβολαιογράφο για δημοσίευση. Η διαδικασία ψηφιοποιείται και συνδέεται πλέον με το Ηλεκτρονικό Μητρώο Διαθηκών.
• Δημόσια διαθήκη: Απλοποιείται η διαδικασία σύνταξής της.
• Μυστική διαθήκη: Απαιτούνται πλέον δύο μάρτυρες.
• Διαθήκη υπέρ συζύγου: Η διάταξη διαθήκης υπέρ του συζύγου καθίσταται ακυρώσιμη σε περίπτωση αμφιβολίας, αν ο γάμος ήταν άκυρος ή είχε λυθεί όσο ζούσε ο διαθέτης, ή αν είχε ασκηθεί αγωγή διαζυγίου με βάσιμο λόγο.

Σημειώνεται ότι ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος Εφετείων Αθηνών – Πειραιώς – Αιγαίου & Δωδεκανήσου έχει ανακοινώσει την παράταση της αποχής από τη δημοσίευση διαθηκών, έως την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026, γεγονός που ενδέχεται να επηρεάσει προσωρινά σχετικές διαδικασίες στις περιοχές αυτές.

Τι ισχύει για θανάτους πριν τις 16 Σεπτεμβρίου

Όπως επισημαίνεται, οι νέες διατάξεις δεν καταλαμβάνουν αναδρομικά όλες τις κληρονομικές σχέσεις, αλλά εφαρμόζονται στις κληρονομιές προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Για όσους έχουν αποβιώσει νωρίτερα εξακολουθεί κατά κανόνα να ισχύει το προγενέστερο καθεστώς, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις που αφορούν, μεταξύ άλλων, τη διανομή της κληρονομίας, την έκδοση κληρονομητηρίων και τις αδημοσίευτες ιδιόγραφες διαθήκες.