Αλλαγές στο κληρονομικό δίκαιο - Ποιος παίρνει την περιουσία όταν δεν υπάρχει διαθήκη

Μετά το θάνατο ενός προσώπου, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που επικρατούν σύνθετες οικογενειακές σχέσεις, η απουσία διαθήκης καθιστά την κατανομή της περιουσίας ακόμη πιο περίπλοκη.

Το ισχύον νομικό πλαίσιο καθορίζει με σαφήνεια μια διαδοχική κατάταξη συγγενών, η οποία ορίζει ποιοι έχουν δικαίωμα στην κληρονομιά και με ποια προτεραιότητα καλούνται. Σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχουν πρόσωπα που να εντάσσονται σε αυτές τις κατηγορίες, η περιουσία περιέρχεται στο Δημόσιο.

Παράλληλα, οι προωθούμενες μεταρρυθμίσεις επιχειρούν να εκσυγχρονίσουν το κληρονομικό δίκαιο, ώστε να ανταποκριθούν καλύτερα στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες, ενισχύοντας την προστασία των συντρόφων σε μακροχρόνιες σχέσεις συμβίωσης και εισάγοντας νέα μέσα για την ορθότερη διαχείριση της περιουσίας και της διαδοχής, ιδίως όταν πρόκειται για οικογενειακές επιχειρήσεις.

Σειρά συγγενικών κατηγοριών

Όταν δεν έχει συνταχθεί διαθήκη, η κληρονομιά διανέμεται σύμφωνα με μια προκαθορισμένη σειρά συγγενικών κατηγοριών.

Στην πρώτη τάξη περιλαμβάνονται ο επιζών σύζυγος και τα τέκνα του αποβιώσαντος. Εάν υπάρχει ένα παιδί, ο σύζυγος λαμβάνει το ένα τρίτο της, ενώ το παιδί τα υπόλοιπα δύο τρίτα. Σε περίπτωση περισσότερων παιδιών, ο σύζυγος δικαιούται το ένα τέταρτο και το υπόλοιπο ποσό κατανέμεται ισόποσα μεταξύ των παιδιών.

Μέχρι σήμερα, αν δεν υπάρχει διαθήκη, η περιουσία καταλήγει στα παιδιά του κληρονομούμενου. Αν δεν υπάρχουν παιδιά, καταλήγει στους γονείς και τα αδέλφια του. Αν ούτε αυτοί υπάρχουν, τρίτοι καλούνται οι παππούδες, γιαγιάδες θείοι και ξαδέλφια του κληρονομούμενου κ.ο.κ. Σε όλες τις περιπτώσεις, ένα ποσοστό πάντα καταλήγει στον επιζώντα σύζυγο. Εάν αυτός κληρονομεί μαζί με τα παιδιά, παίρνει το 1/4 της κληρονομιάς και στις υπόλοιπες περιπτώσεις το 1/2.

Με το νέο νομοσχέδιο δεν αλλάζει η σειρά της εξ αδιαθέτου διαδοχής, παρόλο που υπήρξαν σχετικές σκέψεις να περιοριστούν τα δικαιώματα των απώτερων συγγενών. Αυτό που αλλάζει όμως είναι τα ποσοστά που παίρνει ο καθένας, υπέρ του επιζώντα συζύγου, αφού πλέον θα λαμβάνει το 1/3 της κληρονομιάς, στην περίπτωση που κληρονομεί μαζί με ένα παιδί. Εάν όμως ο εκλιπών είχε δύο ή παραπάνω παιδιά, τότε ο επιζών σύζυγος θα πάρει το 1/4, όπως συμβαίνει μέχρι σήμερα.

Στην περίπτωση που ο επιζών σύζυγος κληρονομεί μαζί με γονείς και αδέλφια του κληρονομούμενου, θα πάρει το 1/2 της περιουσίας, πάλι όπως και σήμερα. Εάν όμως αυτοί δεν υπάρχουν, ο επιζών σύζυγος πλέον θα παίρνει το 100% της κληρονομιάς, χωρίς να έχει δικαιώματα η τρίτη σειρά διαδοχής (παππούδες, θείοι, ξαδέλφια)

Η δεύτερη τάξη αφορά τους γονείς, τα αδέλφια και τα ανίψια (δηλαδή τους απογόνους των αδελφών) του θανόντος.

Στην τρίτη τάξη ανήκουν οι παππούδες και οι γιαγιάδες, καθώς και οι δικοί τους απόγονοι, ενώ στην τέταρτη τάξη εντάσσονται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες.

Εφόσον δεν υπάρχει κανένα συγγενικό πρόσωπο από τις προηγούμενες τάξεις, τότε στην πέμπτη τάξη ο επιζών σύζυγος καθίσταται ο μοναδικός κληρονόμος.

Παράλληλα, ο σύζυγος που επιβιώνει διατηρεί και το δικαίωμα στο λεγόμενο «εξαίρετο», το οποίο αφορά την οικοσκευή, όπως έπιπλα, οικιακά σκεύη, ρούχα και άλλα αντικείμενα καθημερινής χρήσης.

Τι ισχύει για τις σχέσεις ελεύθερης συμβίωσης

Με βάση το προτεινόμενο πλαίσιο, σύντροφοι που συμβιώνουν για τουλάχιστον τρία χρόνια θα μπορούν, υπό αυστηρές προϋποθέσεις και έπειτα από δικαστική αναγνώριση, να αποκτούν κληρονομικά δικαιώματα.

Η ρύθμιση στοχεύει να καλύψει ένα διαχρονικό κενό που δημιουργούσε δύσκολες καταστάσεις, ιδίως όταν ένας σύντροφος φρόντιζε για χρόνια τον άλλον χωρίς καμία νομική κατοχύρωση μετά τον θάνατό του.

Με τις νέες διατάξεις, προβλέπεται δυνατότητα προσωρινής παραμονής στην κατοικία, δικαίωμα στο εξαίρετο και ενδεχόμενη οικονομική αποζημίωση για τη φροντίδα που προσφέρθηκε. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ελλείψει συγγενών, ο σύντροφος μπορεί ακόμη και να αναγνωριστεί ως μοναδικός κληρονόμος με δικαστική απόφαση.

Τι συμβαίνει σε περίπτωση που δεν εντοπίζονται συγγενείς

Στην περίπτωση που δεν εμφανίζεται κληρονόμος, τότε η περιουσία περνά στο Δημόσιο, το οποίο αποδέχεται την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής.

Η υφιστάμενη νομοθεσία παραμένει σε ισχύ, όμως οι νέες ρυθμίσεις για τις ελεύθερες ενώσεις (συμβίωση χωρίς γάμο) στοχεύουν στο να αποτρέπεται η περιέλευση της περιουσίας στο κράτος, αναγνωρίζοντας πλέον δικαιώματα στους συντρόφους που μοιράζονταν τη ζωή τους για χρόνια.

Η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων

Πλέον θεσπίζονται οι κληρονομικές συμβάσεις, ένα κρίσιμο εργαλείο για την ομαλή διαδοχή περιουσιών και κυρίως επιχειρήσεων. Η μεταρρύθμιση αυτή αποσκοπεί στην προστασία των οικογενειακών επιχειρήσεων από την απαξίωση και τη διάλυση, που συχνά προκαλούν οι μακροχρόνιες δικαστικές διαμάχες μεταξύ των κληρονόμων.

Οι δύο μορφές των συμβάσεων

Το νέο πλαίσιο κινείται σε δύο άξονες:

1. Προσυμφωνημένη Μεταβίβαση: Ο ιδιοκτήτης ορίζει εν ζωή τον τρόπο διανομής της περιουσίας του μετά θάνατον, χωρίς όμως να χάνει τη διαχείριση και τον έλεγχο των στοιχείων του όσο βρίσκεται εν ζωή.
2. Παραίτηση Δικαιώματος: Παρέχεται η δυνατότητα σε έναν εν δυνάμει κληρονόμο να παραιτηθεί επίσημα από τις αξιώσεις του εκ των προτέρων.

Ο στόχος των μεταρρυθμίσεων

Η κεντρική φιλοσοφία των αλλαγών είναι:

• Η ελαχιστοποίηση των ενδοοικογενειακών συγκρούσεων.
• Η εμπέδωση της ασφάλειας δικαίου.
• Η διασφάλιση της βιωσιμότητας των επιχειρήσεων και των επενδύσεων, επιτρέποντας έναν μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό χωρίς τον φόβο της μελλοντικής κατάρρευσης λόγω κληρονομικών διαφορών.