Το «μάθημα» του Πλάτωνα για τις επιχειρήσεις: Για να διοικείς, πρέπει πρώτα να ξέρεις να υπηρετείς

Η εικόνα του ηγέτη έχει αλλάξει ριζικά τα τελευταία χρόνια. Εκεί όπου πριν από μερικές δεκαετίες κυριαρχούσαν η αυστηρότητα, ο φόβος και η αδιαμφισβήτητη εξουσία στις αίθουσες των μεγάλων επιχειρήσεων, σήμερα μιλάμε για μια πιο ανθρώπινη πλευρά, αυθεντικότητα και ενσυναίσθηση.

Οι κανόνες του παιχνιδιού έχουν διαφοροποιηθεί ή ίσως δεν ήταν ποτέ αυτοί που πιστεύαμε.

Ο πρώτος που μίλησε για την έννοια της ηγεσίας, έστω με όρους της εποχής του, ήταν ο Πλάτων. Για τον Έλληνα φιλόσοφο, το να είναι κανείς βασιλιάς ή ηγέτης δεν σήμαινε να κοιτάζει το προσωπικό του όφελος, ούτε καν το συμφέρον της «επιχείρησης» που διοικούσε, αλλά την ευημερία των ανθρώπων που είχε υπό την ευθύνη του.

Το κεντρικό μήνυμα της Πολιτείας είναι ξεκάθαρο: όποιος δεν ξέρει να υπηρετεί, δεν μπορεί να ηγείται.

Ηγεσία δεν σημαίνει κυριαρχία

Πολλές ιδέες συνυπάρχουν στην Πολιτεία, ένα από τα θεμελιώδη έργα της δυτικής φιλοσοφίας. Ωστόσο, αν εστιάσουμε στο ζήτημα της ηγεσίας, η πιο ουσιαστική είναι πως «το να κυβερνάς δεν σημαίνει να επιβάλλεσαι».

Για τον Πλάτωνα, ο σκοπός του κράτους δεν είναι το όφελος όσων κατέχουν την εξουσία, αλλά το κοινό καλό. Μία δίκαιη πολιτεία είναι εκείνη όπου κάθε μέρος λειτουργεί αρμονικά με το σύνολο και όπου η δύναμη δεν χρησιμοποιείται για καταπίεση, αλλά για διασφάλιση της ισορροπίας.

Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί σε επιχειρήσεις, οργανισμούς, ακόμη και στην οικογένεια: η ηγεσία δεν είναι πράξη επιβολής. Δεν αφορά τη χειραγώγηση, την επιβολή προσωπικών κριτηρίων ή την αξιοποίηση της θέσης για προσωπική προβολή. Η ηγεσία είναι προσανατολισμός σε έναν σκοπό που ξεπερνά το άτομο και τα συμφέροντά του. Είναι προσήλωση στη λειτουργία της ομάδας και στη διασφάλιση μιας κοινής δικαιοσύνης.

Γι’ αυτό για τον Πλάτωνα ο ηγέτης δεν είναι εκείνος που δίνει εντολές, αλλά εκείνος που υπηρετεί. Υπηρετεί έναν κοινό σκοπό, τους ανθρώπους που καθοδηγεί και το συλλογικό όφελος. Η εξουσία του είναι απλώς το μέσο για την επίτευξη ενός ανώτερου στόχου. Όταν αποκόπτεται από αυτόν, η ηγεσία μετατρέπεται σε τυραννία.

Ο ηγέτης ως φιλόσοφος

Αυτή η προσέγγιση μας οδηγεί στην πλατωνική «παραδοξότητα»: η εξουσία δεν πρέπει να δίνεται σε όσους την επιθυμούν. Ο ιδανικός ηγέτης είναι εκείνος που δεν επιζητεί τη δύναμη. Μόνο αυτός μπορεί να τη δει ως καθήκον και όχι ως προνόμιο.

Σε αυτό βασίζεται και η έννοια του «φιλοσόφου-βασιλιά». Ο ηγέτης που δεν κυβερνά από εγωισμό, αλλά με βάση τη σοφία. Ο φιλόσοφος θα προτιμούσε να αφιερωθεί στη σκέψη και τη μάθηση· ωστόσο αποδέχεται την ηγεσία επειδή αντιλαμβάνεται ότι είναι καθήκον του να αποτρέψει την άνοδο όσων επιδιώκουν την εξουσία για προσωπικό όφελος. Η γνώση του τον καθιστά ικανό να σκέφτεται με γνώμονα το κοινό καλό.

Σήμερα, συχνά βλέπουμε την ηγεσία ως όχημα οικονομικών απολαβών, κύρους ή επαγγελματικής εξέλιξης. Όμως μόνο αν προσεγγίσουμε την εξουσία με τη σοβαρότητα του φιλοσόφου-βασιλιά μπορούμε να την ασκήσουμε με γενναιοδωρία. Ο μεγάλος ηγέτης, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, δεν είναι αυτός που βρίσκεται στο προσκήνιο, αλλά αυτός που σηκώνει το μεγαλύτερο βάρος: παίρνει δύσκολες αποφάσεις, θυσιάζει προσωπικά οφέλη και υποστηρίζει το συλλογικό συμφέρον χωρίς να περιμένει επιβράβευση.

Πριν ηγηθείς, πρέπει να έχεις μάθει να υπακούς

Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο της πλατωνικής σκέψης είναι πως ο καλός ηγέτης πρέπει πρώτα να έχει υπάρξει καθοδηγούμενος. Η άνοδος σε θέση εξουσίας χωρίς προηγούμενη εμπειρία υπακοής μπορεί να οδηγήσει σε έλλειψη κατανόησης προς όσους καλείσαι να καθοδηγήσεις.

Και, ακόμη περισσότερο, ο ηγέτης δεν παύει ποτέ πραγματικά να υπακούει: υπακούει στη λογική, στη δικαιοσύνη, στον ρόλο που του αναλογεί και πάνω απ’ όλα στον νόμο.

Η ίδια η λέξη «υπακούω» έχει ενδιαφέρον: προέρχεται από την έννοια του «αφουγκράζομαι» ή «παρατηρώ προσεκτικά». Υπακοή είναι προσοχή. Είναι η κατανόηση των συνεπειών, η προσεκτική ακρόαση όσων ηγείσαι, η επίγνωση ότι η εντολή έχει όρια και δεν τα δικαιολογεί όλα.

Πώς μοιάζει ένας «πλατωνικός» ηγέτης σήμερα

Οι ιδέες της Πολιτείας μπορούν να αποτελέσουν σημείο αναφοράς για ένα νέο μοντέλο ηγεσίας, παρά το ότι υπάρχουν εδώ και αιώνες. Ένα πρότυπο που συνδυάζει τα καλά στοιχεία της παραδοσιακής ηγεσίας με τις σύγχρονες αντιλήψεις περί εξουσίας και μπορεί να εφαρμοστεί στην πολιτική, στις επιχειρήσεις και στην καθημερινή ζωή.

Βασικές αρχές αυτού του μοντέλου είναι:

• Μην αναζητάς την εξουσία ως αυτοσκοπό, αλλά μην αποφεύγεις την ευθύνη όταν σου αναλογεί.
• Βάλε το κοινό καλό πάνω από το προσωπικό συμφέρον, ακόμη κι αν χρειαστεί να κάνεις πίσω σε όσα επιθυμείς.
• Αποδέξου ότι η ηγεσία συνοδεύεται από δύσκολες και συχνά δυσάρεστες αποφάσεις.
• Άκου πριν επιβάλεις. Η ηγεσία δεν είναι επιβολή σιωπής, αλλά ενσωμάτωση και διάλογος.
• Δες την ηγεσία ως υπηρεσία, όχι ως ανωτερότητα. Η θέση σου οφείλεται στη διαδρομή σου, όχι σε κάποια εγγενή υπεροχή.
• Θυμήσου ότι η εξουσία δεν σε καθιστά ούτε ανώτερο ούτε κατώτερο από όσους καθοδηγείς.