Ο λαϊκισμός ξαναχτυπά την πόρτα της Ευρώπης

Υπάρχουν εύκολες λύσεις; Μάλλον όχι, παρά τις υποσχέσεις και τις διακηρύξεις που ακούγονται σε όλη την Ευρώπη, από την Ανατολή ως τη Δύση κι από τον Βορρά ως τον Νότο.

Η γηραιά ήπειρος διανύει αυτήν τη στιγμή το τούνελ της τρίτης, διαδοχικής κρίσης, η οποία δοκιμάζει όχι μόνο τις αντοχές νοικοκυριών και επιχειρήσεων, αλλά και τη συνοχή της ίδιας της Ένωσης.

Η πανδημία και η πληθωριστική κρίση 2022/2023 προκάλεσαν σοκ, ωστόσο τα κράτη- μέλη άνοιξαν τους κρουνούς και μπόρεσαν να απορροφήσουν κάποιους από τους κραδασμούς. Δεν μπόρεσαν, όμως, να αντιμετωπίσουν δομικές αδυναμίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και με το ξέσπασμα της νέας ενεργειακής κρίσης, όπου τα ταμεία είναι άδεια, τα προβλήματα αναδύθηκαν. Κι όπως επισημαίνουν πολιτικοί και οικονομικοί αναλυτές, αυτό το περιβάλλον δίνει εκ νέου “πάτημα” σε λαϊκίστικα κόμματα και σχηματισμούς.

Η Ευρώπη και η θέση της Ελλάδας

Σύμφωνα με τον Δείκτη Αυταρχικού Λαϊκισμού 2026 που παρουσιάζει στην Ελλάδα το Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών, η εκλογική υποστήριξη στα λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα στην Ευρώπη βρίσκεται σε μεταπολεμικό υψηλό. Στα 27 κράτη- μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η εκλογική υποστήριξη στα κόμματα αυτά φτάνει πλέον το 32,6%. 

Η Ελλάδα βρίσκεται στην 6η θέση μεταξύ 31 ευρωπαϊκών χωρών με τα λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα να συγκεντρώνουν 44,7%, με βάση το τελευταίο εκλογικό αποτέλεσμα του 2023.

Στην Ελλάδα, σε αντίθεση με την πλειονότητα των άλλων ευρωπαϊκών χωρών, τα αριστερά λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα εμφανίζονται ισχυρότερα εκλογικά, συγκεντρώνοντας το 31,5% στις εκλογές του 2023, το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό ανάμεσα στις 31 χώρες μετά τη Σλοβακία. Τα δεξιά λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα στην Ελλάδα περιορίζονται στο 13,2% (24η θέση).

Αν σήμερα γίνονταν εκλογές στην Ελλάδα, με βάση τον μέσο όρο των δημοσκοπήσεων, τα λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα θα συγκέντρωναν περίπου το 57,1% των ψήφων, έναντι 44,7% στις εκλογές του 2023.

Τα κύρια ευρήματα

• Η απήχηση των λαϊκιστικών κομμάτων στην Ευρώπη αυξάνεται: 1 στους 3 Ευρωπαίους σήμερα έχει ψηφίσει στις τελευταίες εκλογές κάποιο λαϊκιστικό ή αυταρχικό κόμμα. 
• Η εκλογική υποστήριξη σε λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα στις 31 ευρωπαϊκές χώρες του Δείκτη φτάνει το 2026 στο 32,6%, ποσοστό που αποτελεί νέο μεταπολεμικό ρεκόρ. Μόλις τρία χρόνια νωρίτερα, το 2023, ήταν 27,9%, ενώ το 2007 δεν ξεπερνούσε το 18,5%. 
• Η άνοδος προέρχεται κυρίως από τα δεξιά λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα, τα οποία συγκεντρώνουν 21,2% των ψήφων, κερδίζοντας 5 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με το 2019. Τα αριστερά λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα μένουν ουσιαστικά σταθερά στο 6,9%, 0,2 μονάδες χαμηλότερα από το 2019. 
• Ο αριθμός των χωρών στις οποίες τα λαϊκιστικά και αυταρχικά κόμματα συγκεντρώνουν πλέον πάνω από το 40% των ψήφων είναι σήμερα 12 (επί συνόλου 31), έναντι 7 χωρών το 2019 και μόλις 3 το 2007.  

Ένα κόμμα ταξινομείται ως λαϊκιστικό όταν η πολιτική του αφήγηση στηρίζεται στη σύγκρουση ενός περιθωριοποιημένου «λαού», τον οποίο το κόμμα λέει ότι εκπροσωπεί, με τις διεφθαρμένες πολιτικές «ελίτ». Η σύγκρουση αυτή εμφανίζεται κυρίως σε δύο πεδία:

• Στην οικονομία, εκδηλώνεται με την αντίθεση προς τις πολιτικές του ελεύθερου εμπορίου, της επιχειρηματικότητας και της εν γένει λειτουργίας του καπιταλιστικού συστήματος, με πρόκριση της αναδιανομής και της κρατικής παρέμβασης υπέρ του «λαού».
• Στον πολιτισμό, εκδηλώνεται ως αντίθεση στην παγκοσμιοποίηση, την πολυπολιτισμικότητα και σε βασικά ατομικά και ανθρώπινα δικαιώματα των μειονοτήτων.

Αντιστοίχως, ένα κόμμα ταξινομείται ως αυταρχικό όταν ασπάζεται ιδεολογίες εχθρικές προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία, όπως ο μαρξισμός-λενινισμός, ο φασισμός και ο ναζισμός, ή όταν έχει εμπράκτως εγκαταλείψει τις αρχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας, όπως συνέβη με το Fidesz στην Ουγγαρία.

Ένα κόμμα μπορεί να είναι λαϊκιστικό, αυταρχικό ή και τα δύο. Επίσης, ο λαϊκισμός δεν είναι αποκλειστικότητα των άκρων: ακόμα και κεντρώα κόμματα μπορεί να ταξινομούνται ως λαϊκιστικά στο πλαίσιο του Δείκτη, εφόσον πληρούν τα παραπάνω κριτήρια. Για λόγους συντομίας, στο εξής ο όρος «λαϊκιστικά κόμματα» αναφέρεται συνολικά στα κόμματα που ο Δείκτης ταξινομεί ως λαϊκιστικά ή αυταρχικά.