Screen time στα παιδιά: Μήπως μετράμε λάθος τις ώρες μπροστά στην οθόνη;

Στις μέρες μας, ο χρόνος που περνούν τα παιδιά μπροστά σε μια οθόνη αντιμετωπίζεται σχεδόν αυτομάτως ως κάτι αρνητικό που πρέπει να περιοριστεί, ιδίως στις πιο μικρές ηλικίες.

Smartphones, tablets, social media και videogames έχουν "χρωματιστεί" αρνητικά και έχουν συνδεθεί με προβλήματα ύπνου, συμπεριφοράς και ψυχικής υγείας, ενώ η συζήτηση για αυστηρότερα όρια ή ακόμη και απαγορεύσεις κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος.

Ωστόσο, μια διαφορετική επιστημονική προσέγγιση έρχεται να αμφισβητήσει όχι τόσο το αν υπάρχουν κίνδυνοι από την ψηφιακή ζωή, όσο τον τρόπο με τον οποίο τους μετράμε.

Όπως αναφέρει το BBC σε δημοσίευμά του, μια ομάδα Βρετανών επιστημόνων υποστηρίζει ότι τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για να αποδείξουν πως ο χρόνος μπροστά στην οθόνη, από μόνος του, προκαλεί τις αρνητικές συνέπειες που συχνά του αποδίδονται. Το βασικό ερώτημα, επομένως, ίσως δεν είναι απλώς «πόσες ώρες περνά ένα παιδί στο κινητό», αλλά τι κάνει σε αυτές τις ώρες, με ποιον επικοινωνεί και τι άλλο λείπει από την καθημερινότητά του.

Οι ώρες στην οθόνη ίσως δεν λένε όλη την ιστορία

Ο Pete Etchells, καθηγητής Ψυχολογίας στο Bath Spa University, έχει αναλύσει εκατοντάδες έρευνες σχετικά με το screen time και την ψυχική υγεία των νέων. Βασικό του συμπέρασμά είναι ότι η επιστημονική εικόνα είναι πολύ λιγότερο ξεκάθαρη από αυτή που συχνά παρουσιάζεται στον δημόσιο διάλογο. Πολλές από τις μελέτες που χρησιμοποιούνται για να συνδεθεί η χρήση οθονών με προβλήματα ψυχικής υγείας βασίζονται σε αυτοαναφορές: οι ίδιοι οι νέοι καλούνται να εκτιμήσουν πόσο χρόνο πέρασαν στις συσκευές και πώς αισθάνονταν.

Υπάρχει επίσης το πρόβλημα της συσχέτισης. Το γεγονός ότι δύο φαινόμενα εμφανίζονται ταυτόχρονα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το ένα προκαλεί το άλλο. Χαρακτηριστική μάλιστα είναι έρευνα που ξεκίνησε όταν γιατρός παρατήρησε ότι συζητούσε όλο και συχνότερα με νέους για κατάθλιψη και άγχος, ενώ παράλληλα έβλεπε πολλούς από αυτούς να χρησιμοποιούν κινητά στις αίθουσες αναμονής.

Η χρήση κινητού και τα προβλήματα ψυχικής υγείας πράγματι συσχετίζονταν. Ωστόσο, όταν οι ερευνητές εξέτασαν βαθύτερα τα δεδομένα, προέκυψε ένας ακόμη παράγοντας: οι νέοι με άγχος ή κατάθλιψη περνούσαν περισσότερο χρόνο μόνοι. Συνεπώς ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της μελέτης ήταν ότι η μοναξιά και όχι το screen time, από μόνο του, μπορούσε να εξηγεί καλύτερα τη σχέση.

Άλλο doomscrolling, άλλο μια συνομιλία με φίλους

Εδώ βρίσκεται ίσως το βασικότερο πρόβλημα με τον ίδιο τον όρο «screen time», καθώς κάτω από την ίδια έννοια μπορεί να βρίσκεται ένα παιδί που περνά δύο ώρες κάνοντας ατελείωτο doomscrolling μόνο του, ένα άλλο που παίζει online με φίλους, κάποιος που παρακολουθεί εκπαιδευτικό περιεχόμενο ή ένας έφηβος που συνομιλεί με την παρέα του.

Αριθμητικά, όλα αυτά μπορούν να καταγραφούν απλώς ως «δύο ώρες μπροστά στην οθόνη». Η εμπειρία τους όμως, είναι εντελώς διαφορετική. Με άλλα λόγια, ο Etchells υποστηρίζει ότι αυτή ακριβώς η έλλειψη λεπτομέρειας και γενίκευσης δυσκολεύει την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων για το αν η χρήση είναι κοινωνική ή μοναχική, παθητική ή ενεργητική, χρήσιμη ή καταναγκαστική, ενώ υπογραμμίζει ότι αύτες ακριβώς οι διαφορές στη χρήση μπορούν να έχουν μεγαλύτερη σημασία από τον αριθμό των λεπτών που γράφει ο μετρητής του κινητού.

Τι έδειξαν 11.500 εγκεφαλικές απεικονίσεις

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία που παραθέτει το BBC προέρχεται από έρευνα Αμερικανών και Βρετανών επιστημόνων, οι οποίοι εξέτασαν 11.500 εγκεφαλικές απεικονίσεις παιδιών ηλικίας 9 έως 12 ετών, μαζί με στοιχεία για την υγεία τους και τον χρόνο χρήσης οθονών.

Οι ερευνητές εντόπισαν διαφορές στον τρόπο με τον οποίο συνδέονταν ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου ανάλογα με τα πρότυπα χρήσης. Δεν βρήκαν όμως στοιχεία που να συνδέουν τον χρόνο στην οθόνη με χειρότερη ψυχική ευεξία ή γνωστικά προβλήματα, ακόμη και μεταξύ παιδιών που χρησιμοποιούσαν οθόνες για αρκετές ώρες καθημερινά.

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Andrew Przybylski, ο οποίος επέβλεψε τη μελέτη, έχει επίσης δημοσιεύσει έρευνες σύμφωνα με τις οποίες τόσο τα videogames όσο και τα social media μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να έχουν θετική και όχι αρνητική επίδραση στην ευεξία.

Ακόμη και το μπλε φως δεν είναι τόσο απλή υπόθεση

Αμφισβήτηση υπάρχει ακόμη και γύρω από μία από τις πιο διαδεδομένες συμβουλές για τις οθόνες: ότι το μπλε φως λίγο πριν από τον ύπνο εμποδίζει τα παιδιά να κοιμηθούν επειδή επηρεάζει την παραγωγή μελατονίνης.

Σύμφωνα με το BBC, ανασκόπηση 11 μελετών που δημοσιεύτηκε το 2024 δεν εντόπισε συνολικά στοιχεία ότι το φως των οθονών κατά την τελευταία ώρα πριν από τον ύπνο δυσκολεύει το αποκοιμήσιμο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η χρήση κινητού στο κρεβάτι είναι απαραίτητα αδιάφορη για τον ύπνο. Δείχνει όμως πόσο δύσκολο είναι να απομονωθεί ένας μόνο παράγοντας και να θεωρηθεί υπεύθυνος για ένα σύνθετο αποτέλεσμα.

Τα στοιχεία που δείχνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση

Η εικόνα, πάντως, απέχει πολύ από το να είναι μονοσήμαντη.

Η Jean Twenge, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο San Diego State University, θεωρεί ότι η αύξηση της χρήσης smartphones και social media αποτελεί σημαντικό παράγοντα πίσω από την επιδείνωση της ψυχικής υγείας των εφήβων και προτείνει να καθυστερεί όσο το δυνατόν περισσότερο η πρόσβαση των παιδιών στα smartphones.

Στο BBC επισημαίνει ότι περισσότερος χρόνος online συχνά σημαίνει περισσότερο χρόνο μόνο μπροστά σε μια οθόνη, λιγότερο ύπνο και λιγότερη διά ζώσης επαφή με φίλους.

Υπάρχουν και πειραματικά δεδομένα προς αυτή την κατεύθυνση. Μελέτη που δημοσιεύτηκε στη Δανία το 2024 περιέλαβε 181 παιδιά από 89 οικογένειες. Για δύο εβδομάδες, οι μισές οικογένειες περιόρισαν τη χρήση οθονών στις τρεις ώρες την εβδομάδα και παρέδωσαν smartphones και tablets.

Οι ερευνητές κατέγραψαν βελτίωση στα ψυχολογικά συμπτώματα των παιδιών και των εφήβων, καθώς και στην κοινωνική τους συμπεριφορά, επισημαίνοντας πάντως ότι απαιτείται περισσότερη έρευνα.

Η επιστήμη δεν έχει καταλήξει

Το αποτέλεσμα είναι ότι ακόμη και οι επίσημες οδηγίες παραμένουν διαφορετικές.

Σύμφωνα με το BBC, ούτε η American Academy of Pediatrics ούτε το βρετανικό Royal College of Paediatrics and Child Health θέτουν ένα ενιαίο συγκεκριμένο χρονικό όριο χρήσης οθονών για όλα τα παιδιά.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, αντίθετα, συστήνει καθόλου χρόνο μπροστά σε οθόνες για παιδιά κάτω του ενός έτους και έως μία ώρα ημερησίως για παιδιά κάτω των τεσσάρων ετών, στο πλαίσιο ευρύτερων συστάσεων για τη σωματική δραστηριότητα.

Η διαφωνία αυτή αντανακλά ένα μεγαλύτερο πρόβλημα: η τεχνολογία εξελίσσεται ταχύτερα από την επιστημονική έρευνα που επιχειρεί να αποτιμήσει τις επιπτώσεις της.

Και ίσως αυτό σημαίνει ότι η συζήτηση πρέπει να μετακινηθεί από το απλό χρονόμετρο. Όχι μόνο «πόσο screen time έχει το παιδί», αλλά τι κάνει στην οθόνη, τι χάνει εξαιτίας της, αν κοιμάται αρκετά, αν βλέπει φίλους από κοντά και αν η ψηφιακή δραστηριότητα προσθέτει ή αφαιρεί κάτι από την καθημερινότητά του.

Γιατί, όπως προκύπτει από την επιστημονική αντιπαράθεση που παρουσιάζει το BBC, οι οθόνες δεν αποτελούν μία ενιαία δραστηριότητα. Και ένας αριθμός ωρών, από μόνος του, πιθανότατα δεν μπορεί να περιγράψει ολόκληρη την εικόνα.