“Πυρετός” εξοπλισμών στην Ευρώπη- Αναζητείται μεγαλύτερος έλεγχος από τα Κοινοβούλια

Σε μια περίοδο αυξανόμενων περιφερειακών εντάσεων, πολλά κράτη έχουν λάβει εξαιρετικά μέτρα για να αυξήσουν τη χρηματοδότηση των ενόπλων δυνάμεών τους, παρακάμπτοντας τις τακτικές διαδικασίες προϋπολογισμού.  

Για παράδειγμα, όπως σημειώνει σε ειδική ανάλυση του το SIPRI, λίγο μετά την πλήρη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, η Γερμανία δημιούργησε ένα εκτός προϋπολογισμού ταμείο, ή Sondervermögen, αξίας 100 δισεκατομμυρίων ευρώ για στρατιωτικές προμήθειες. Σύμφωνα με ενημερωτικό σημείωμα της ελληνικής πρεσβείας, το ειδικό ταμείο εγκρίθηκε από τη Bundestag το 2022 και συνοδεύτηκε από τροποποίηση του Θεμελιώδους Νόμου (Grundgesetz) ώστε να εξαιρεθεί από τους περιορισμούς του φρένου χρέους («Schuldenbremse»). Η αρχική εκτίμηση ότι το ταμείο θα επαρκούσε αποδείχθηκε, μάλιστα, ανεπαρκής μπροστά στις πραγματικές ανάγκες εκσυγχρονισμού, καθώς ο επικεφαλής της Rheinmetall, Άρμιν Πάπεργκερ, δήλωσε ότι για μια πλήρως εξοπλισμένη Bundeswehr θα απαιτούνταν 300-400 δισ. ευρώ σε βάθος δεκαετίας 

Περίπου την ίδια εποχή, η Πολωνία δημιούργησε έναν μηχανισμό εκτός προϋπολογισμού που αντιπροσώπευε το ένα τρίτο των στρατιωτικών δαπανών της το 2023, το Ταμείο Υποστήριξης Ενόπλων Δυνάμεων (FWSZ ). Άλλα ευρωπαϊκά κράτη, όπως η Εσθονία και η Λιθουανία , έχουν επίσης λάβει παρόμοια μέτρα.  

Σε ενωσιακό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τον Μάρτιο 2025 το πρόγραμμα «ReArm Europe» (γνωστό και ως «Readiness 2030»), που στοχεύει στην κινητοποίηση έως 800 δισ. ευρώ για την ευρωπαϊκή άμυνα, μεταξύ άλλων μέσω ενεργοποίησης της εθνικής ρήτρας διαφυγής του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης, του δανειακού μηχανισμού SAFE (Security Action for Europe) για κοινές προμήθειες και του κανονισμού EDIP (European Defence Industry Programme) για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανικής βάσης. 

Κονδύλια δισεκατομμυρίων ευρώ για την άμυνα 

Σύμφωνα με ανάλυση του Bruegel, η χρηματοδότηση που σχετίζεται με την άμυνα από τον προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034 θα διατεθεί κυρίως στο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας (ECF). Το ECF προορίζεται να υποστηρίξει τις επενδύσεις στην καινοτομία, από την Ε&Α έως τη βιομηχανική κλιμάκωση και την ανάπτυξη στην αγορά. Αυτή η προσέγγιση θα έδινε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή μεγαλύτερο περιθώριο να κατευθύνει πόρους σε διαφορετικούς τομείς πολιτικής.  

Εντός του ECF, οι δαπάνες που σχετίζονται με την άμυνα εντάσσονται σε ένα κονδύλιο για την «Ανθεκτικότητα και Ασφάλεια, Αμυντική Βιομηχανία και Διάστημα», το οποίο θα ανερχόταν στο 56% της χρηματοδότησης του ECF για την περίοδο 2028-2034, ή σε 115,7 δισεκατομμύρια ευρώ σε τιμές 2025.  

Ένα δεύτερο, ξεχωριστό στοιχείο του προτεινόμενου ΠΔΠ που σχετίζεται με την άμυνα είναι η «στρατιωτική κινητικότητα» στο πλαίσιο του Μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» (CEF). Η κατανομή για τη στρατιωτική κινητικότητα θα ανέλθει σε 15,8 δισεκατομμύρια ευρώ (τιμές 2025), ή περίπου το 22% του CEF. Ενώ ο CEF απευθύνεται κυρίως σε δίκτυα πολιτικών μεταφορών και ενέργειας, το μέρος του που αφορά τη στρατιωτική κινητικότητα θα συγχρηματοδοτήσει αναβαθμίσεις στις υποδομές μεταφορών για την εξυπηρέτηση τόσο της πολιτικής όσο και της στρατιωτικής κυκλοφορίας. Οι αναβαθμίσεις μπορούν να περιλαμβάνουν την ενίσχυση δρόμων και γεφυρών και τη διεύρυνση ή τροποποίηση σηράγγων και υπόγειων διαβάσεων για την υποδοχή στρατιωτικών οχημάτων. 

Τέλος, το πρόγραμμα «Ορίζοντας Ευρώπη», το πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ ύψους 154,9 δισεκατομμυρίων ευρώ, περιλαμβάνει επίσης χρηματοδότηση σχετική με την άμυνα. Περίπου το 4% του προϋπολογισμού του από το 2028-2034 θα διατεθεί για συνεργατική έρευνα και καινοτομία στην ανθεκτικότητα, την ασφάλεια, την αμυντική βιομηχανία και το διάστημα.  

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας (EIC) - ένα κανάλι για τη χρηματοδότηση της έρευνας από την ΕΕ - μπορεί επίσης να χρησιμοποιήσει μια προσέγγιση που βασίζεται στην Υπηρεσία Προηγμένων Ερευνητικών Έργων Άμυνας των Ηνωμένων Πολιτειών (DARPA), η οποία επικεντρώνεται στον εντοπισμό αναδυόμενων τεχνολογιών για στρατιωτική χρήση. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει το EIC στην υποστήριξη νεοσύστατων επιχειρήσεων στον τομέα της άμυνας και των επιχειρήσεων διπλής χρήσης, αν και δεν έχει διατεθεί συγκεκριμένο ποσό για τον σκοπό αυτό.

Προβληματισμός για τα “κενά” στον έλεγχο 

Ποιο είναι το πρόβλημα; Ενώ επιτρέπουν στις κυβερνήσεις να αντιδρούν γρήγορα και ευέλικτα στις μεταβαλλόμενες αντιλήψεις για τις απειλές, οι μηχανισμοί εκτός προϋπολογισμού μπορούν επίσης να έχουν κόστος για τη διαφάνεια και τη δημοκρατική εποπτεία.  

Σύμφωνα με το SIPRI, με τις στρατιωτικές δαπάνες να αυξάνονται σε όλο τον κόσμο, ο ρόλος των εθνικών κοινοβουλίων στην έγκριση των στρατιωτικών προϋπολογισμών και στον έλεγχο των δαπανών θα πρέπει να προστατεύεται. Τα κοινοβούλια είναι το κλειδί για να διασφαλιστεί ότι οι αποφάσεις για τις στρατιωτικές δαπάνες παραμένουν ευθυγραμμισμένες με τις αρχές της χρηστής διακυβέρνησης του τομέα της ασφάλειας - δηλαδή, λαμβάνονται με τρόπο που είναι υπεύθυνος, αποτελεσματικός και χωρίς αποκλεισμούς - και με τα ευρύτερα συμφέροντα της κοινωνίας.