Το νέο ενεργειακό σοκ αναθερμαίνει τη συζήτηση για φόρους στα “ουρανοκατέβατα” κέρδη των ενεργειακών κολοσσών

Ο εφιάλτης ενός νέου σοκ στις τιμές της ενέργειας είναι ήδη εδώ, διαψεύδοντας όσους πίστευαν ότι μετά το σοκ του 2022/2023, η Ευρώπη θωρακίστηκε επαρκώς για να αντιμετωπίσει ανάλογες καταστάσεις έκτακτου χαρακτήρα.

Ο πόλεμος στον Περσικό, η παρατεταμένη αβεβαιότητα, οι ζημιές σε κρίσιμες ενεργειακές υποδομές και βέβαια η πάντα παρούσα κερδοσκοπία, ώθησαν την τιμή του πετρελαίου στα 100 δολάρια, δηλαδή 62% πάνω από τις αρχές του έτους, ενώ παράλληλα “τιμώρησαν” τη συρρίκνωση του δυναμικού διύλισης της Ευρώπης, εκτοξεύοντας τις τιμές της βενζίνης, του πετρελαίου κίνησης, των αεροπορικών καύσιμων. 

Παράλληλα, η τιμή του φυσικού αερίου κινείται σε υπερδιπλάσια επίπεδα από πέρσι, ξεπέρασε τα 75 ευρώ, δοκιμάζοντας το όριο των 80 ευρώ, ενώ από την αρχή του έτους έχει ήδη αυξηθεί κατά 167%, “φρενάροντας” το γέμισμα των ευρωπαϊκών αποθηκών, που βρίσκονται στο 67% έναντι 79% πέρσι και 93% πρόπερσι. Αν και οι Βρυξέλλες διαβεβαιώνουν ότι πλέον η εξάρτηση της Ευρώπης από το φυσικό αέριο έχει περιοριστεί, το ενδεχόμενο και μόνο ελλείψεων στην περίπτωση έντονου χειμώνα, κρατά την τιμή του ψηλά και προκαλεί ντόμινο αυξήσεων στην τιμή του ρεύματος.

Φόρος στα υπερκέρδη 

Και κάπως έτσι, αναθερμαίνεται η συζήτηση για έναν νέο φόρο στα “ουρανοκατέβατα” κέρδη των εταιριών, έτσι ώστε οι κυβερνήσεις να δημιουργήσουν “κουμπαρά” για επιδοτήσεις σε νοικοκυριά κι επιχειρήσεις. Αν και από τις Βρυξέλλες το μήνυμα είναι ότι “δεν είμαστε στο 2023”, η συζήτηση βρίσκεται ήδη σε εθνικά κοινοβούλια.

Σύμφωνα με τη σχετική μελέτη του Tax Foundation, αν και ο κανονισμός της ΕΕ ορίζει σαφώς ότι οι φόροι επί των έκτακτων κερδών πρέπει να αποτελούν προσωρινό μηχανισμό και ότι «η διάρκεια του μέτρου πρέπει να είναι περιορισμένη και να συνδέεται με μια συγκεκριμένη κατάσταση κρίσης», η Ουγγαρία, η Σλοβακία και η Ισπανία συνεχίζουν να εφαρμόζουν τέτοιους φόρους το 2026, ενώ ορισμένα μέτρα προβλέπεται να παραμείνουν σε ισχύ έως το 2027. 

Το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο εφάρμοσε φόρο επί των έκτακτων κερδών στις εταιρείες ορυκτών καυσίμων το 2022, παρέτεινε την εφαρμογή του έως το 2030, ενώ ο φόρος επί των έκτακτων κερδών της Ρουμανίας για τις τράπεζες κατέστη μόνιμος. Οι υπόλοιπες χώρες κατάργησαν τον φόρο. Ωστόσο, δύο άλλες προτάσεις για φόρο επί των έκτακτων κερδών στην Πολωνία και την Πορτογαλία αναμένουν επί του παρόντος την έγκριση του κοινοβουλίου. 

Ειδικότερα:

• Η Ουγγαρία αύξησε το φορολογικό συντελεστή για τα πιστωτικά και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα με φορολογητέο ποσό άνω των 51 εκατομμυρίων ευρώ από 18% σε 20%.
• Η πρόταση της Πολωνίας για έναν νέο φόρο έκτακτων κερδών εγκρίθηκε από τη Βουλή των Αντιπροσώπων και αναμένεται πλέον η έγκριση από τη Γερουσία και τον Πρόεδρο.
• Η Πορτογαλία εξετάζει το ενδεχόμενο να επαναφέρει φόρο έκτακτων κερδών 33% στις πετρελαϊκές εταιρείες και τα διυλιστήρια, παρόμοιο με το μέτρο που εφαρμόστηκε ως απάντηση στην ενεργειακή κρίση του 2022.

Σύμφωνα με την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2025 σχετικά με την εισφορά αλληλεγγύης, μεταξύ του 2022 και του 2023, 16 από τα 27 κράτη μέλη εφάρμοσαν την εισφορά αλληλεγγύης, ενώ οκτώ υιοθέτησαν ισοδύναμο εθνικό μέτρο. Τρεις χώρες — το Λουξεμβούργο, η Λετονία και η Μάλτα — ανέφεραν ότι δεν διαθέτουν εταιρείες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής. Αν και τα έσοδα που εισπράχθηκαν για τα οικονομικά έτη 2022 και 2023 — 26,15 δισεκατομμύρια ευρώ — υπερβαίνουν ελαφρώς την εκτίμηση των 25 δισεκατομμυρίων ευρώ, τα στοιχεία παρουσιάζουν αξιοσημείωτες αποκλίσεις. Εκτός από τις τρεις χώρες που ανέφεραν ότι δεν υπάρχουν εταιρείες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής, άλλες τρεις —η Φινλανδία, η Λιθουανία και η Σουηδία— ανέφεραν μηδενικά έσοδα από την εν λόγω πολιτική στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενώ δεν υπάρχουν άλλα δεδομένα διαθέσιμα στο κοινό. Η Κύπρος δεν υιοθέτησε ποτέ τον κανονισμό. Επιπλέον, δεδομένου ότι η Κροατία εφάρμοσε τον φόρο έκτακτων κερδών σε όλους τους τομείς της οικονομίας, δεν έχει αναφέρει συγκεκριμένα έσοδα από την εν λόγω πολιτική.

Επομένως, από τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, μόνο 19 διαθέτουν στοιχεία για τα έσοδα από τη συνεισφορά αλληλεγγύης ή από ισοδύναμο μέτρο. Επιπλέον, η έκθεση της Επιτροπής αποκαλύπτει ότι τα έσοδα από τη συνεισφορά αλληλεγγύης αντιπροσώπευαν μόλις το 7% του συνολικού κόστους των μέτρων ενεργειακής στήριξης που εφάρμοσαν τα κράτη μέλη, το οποίο ανήλθε σε 340 δισεκατομμύρια ευρώ.

Αν και δεν αποτελεί πλέον μέλος της ΕΕ, το 2022 η βρετανική κυβέρνηση εφάρμοσε επίσης φόρο επί των έκτακτων κερδών που στοχεύει αποκλειστικά εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Καθώς οι τιμές της ενέργειας μειώθηκαν και τα κέρδη των τομέων του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και του άνθρακα υποχώρησαν, ορισμένες χώρες μετέφεραν το πεδίο εφαρμογής του φόρου έκτακτων κερδών από τους παραγωγούς ενέργειας ή τις εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου στον τραπεζικό και χρηματοπιστωτικό τομέα. Επί του παρόντος, η Ουγγαρία, η Ρουμανία, η Σλοβακία και η Ισπανία έχουν επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής των φόρων έκτακτων κερδών ώστε να καλύπτουν αυτούς τους τομείς.